Người hướng nội và hướng ngoại, trung bình, khác nhau chủ yếu ở điều kiện học dễ chịu chứ không ở khả năng học: mức ồn chịu được, thích học nhóm hay học một mình, thích nói để nghĩ hay nghĩ rồi mới nói. Còn về điểm số, các phân tích tổng hợp cho thấy hướng ngoại gần như không dự báo được kết quả học tập; nét liên quan rõ nhất tới điểm số là tận tâm. Hiểu điều này giúp người học chọn cách học hợp mình, và giúp thầy cô không nhầm "ít phát biểu" với "học kém".
Hướng ngoại có ảnh hưởng tới điểm số không
Năm 2009, Arthur Poropat công bố một phân tích tổng hợp lớn về quan hệ giữa năm nét Big Five và kết quả học tập, gộp dữ liệu từ rất nhiều nghiên cứu ở các cấp học. Kết quả nổi bật:
- Tận tâm (chăm chỉ, có kế hoạch, kiên trì) là nét gắn rõ nhất với điểm số, ở mức đáng kể và khá ổn định qua các cấp học.
- Hướng ngoại gần như không có liên hệ với điểm số khi tính chung.
- Một số nét khác như cởi mở, dễ chịu có liên hệ nhỏ hơn, thay đổi theo cấp học.
Nói cách khác, trên phương diện điểm số, không có lý do để coi người ít nói là học kém hay người sôi nổi là học giỏi. Khác biệt nằm ở con đường mỗi người đi tới kết quả, chứ không ở đích.
Khác biệt 1: tiếng ồn và nhạc nền
Từ thuyết kích hoạt của Eysenck, các nhà nghiên cứu dự đoán người hướng nội sẽ bị tiếng ồn làm phân tán nhiều hơn. Nhiều thí nghiệm đã kiểm tra điều này. Adrian Furnham, giáo sư tâm lý học ở University College London, cùng cộng sự làm một loạt nghiên cứu cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000: cho người tham gia làm bài đọc hiểu, ghi nhớ trong điều kiện im lặng, có nhạc nền, có tiếng ồn văn phòng.
Kết quả chung khá nhất quán: với các bài đòi tập trung cao như đọc hiểu, nhạc nền và tiếng ồn làm người có điểm hướng nội cao bị ảnh hưởng nhiều hơn người hướng ngoại. Người hướng ngoại đôi khi làm không kém, thậm chí khá hơn khi có âm thanh.
Gợi ý rút ra:
- Nếu thấy học trong im lặng hiệu quả hơn, đó là một nhu cầu hợp lý, không phải "khó tính".
- Nếu thấy học trong im lặng buồn ngủ, cũng hợp lý: một chút âm thanh nền có thể giúp. Nên ưu tiên nhạc không lời, âm lượng nhỏ cho bài cần đọc kỹ.
- Cùng một người, bài ôn lại, chép bài có thể chịu được ồn hơn bài đọc hiểu mới.
Khác biệt 2: nói để nghĩ hay nghĩ rồi mới nói
Nhiều giáo viên nhận thấy có học sinh giơ tay ngay khi câu hỏi vừa dứt, có em phải một lúc sau mới có ý. Đây không hẳn là chuyện ai nhanh hơn, mà phần nào là cách xử lý khác nhau: có người nghĩ bằng cách nói ra, có người cần sắp xếp trong đầu trước. Xu hướng thứ hai gặp nhiều hơn ở người có điểm hướng ngoại thấp, nhưng không phải tuyệt đối.
Nghiên cứu về thời gian chờ của nhà giáo dục học Mary Budd Rowe từ thập niên 1970 rất đáng nhắc ở đây. Bà ghi nhận nhiều giáo viên chỉ chờ khoảng một giây sau khi hỏi là gọi người hoặc tự trả lời. Khi giáo viên được hướng dẫn chờ lâu hơn, khoảng ba giây trở lên, câu trả lời của học sinh dài hơn, nhiều em tham gia hơn, và câu trả lời có chiều sâu hơn. Một thay đổi rất nhỏ trong cách hỏi mở chỗ cho những người cần nghĩ trước.
Khác biệt 3: học nhóm hay học một mình
Người có điểm hướng ngoại cao thường thấy học nhóm vui, có động lực, ít buồn ngủ. Người có điểm thấp thường thấy học nhóm tốn sức, dễ bị cuốn theo người nói nhiều, và thích tự đọc trước rồi mới thảo luận. Hai cách đều có lợi:
| Hình thức | Mặt mạnh | Mặt cần để ý |
|---|---|---|
| Học nhóm | Giải thích cho nhau giúp nhớ lâu, phát hiện lỗ hổng, có động lực | Dễ bị một vài người chi phối; dễ lan man; người ít nói dễ thành người nghe |
| Học một mình | Tập trung sâu, tự chủ nhịp, ít phân tán | Khó tự phát hiện chỗ hiểu sai; dễ thiếu động lực khi chán |
| Kết hợp: tự học trước, thảo luận sau | Ai cũng có ý để mang tới nhóm; thảo luận có chất lượng hơn | Cần người điều phối giữ thời gian |
Kỹ thuật "nghĩ – bắt cặp – chia sẻ" (think – pair – share), được Frank Lyman giới thiệu từ đầu thập niên 1980, là một cách kết hợp được dùng rộng rãi: mỗi người tự nghĩ một lúc, rồi trao đổi với một bạn, sau đó mới nói trước lớp. Nó cho người cần nghĩ trước một khoảng lặng, và cho người thích nói một chỗ để nói.
Điểm "phát biểu" và lớp học trực tuyến
Ở nhiều lớp, điểm chuyên cần hay điểm phát biểu chiếm một phần đáng kể. Cách chấm đếm số lần giơ tay vô tình thưởng cho xu hướng nói nhiều hơn là cho chất lượng suy nghĩ. Một số cách đa dạng hóa sự tham gia mà giáo viên hay dùng:
- Cho viết câu trả lời ngắn ra giấy hoặc trên bảng chung trước khi gọi.
- Tính cả đóng góp bằng văn bản, câu hỏi gửi sau giờ học.
- Chia nhóm nhỏ ba bốn người, mỗi nhóm cử người trình bày theo vòng.
Lớp học trực tuyến có hai mặt. Khung chat cho phép người ngại nói lên tiếng góp ý bằng chữ, nhiều giáo viên nhận thấy những học sinh ít nói trên lớp lại viết rất tích cực. Nhưng học qua màn hình lâu cũng gây mệt riêng, và việc thiếu tương tác trực tiếp có thể làm người cần không khí đông vui mất động lực.
Vài cách học hợp với từng xu hướng
Nếu nghiêng về phía cần yên
- Chọn chỗ học ít người qua lại; thư viện khu đọc yên tĩnh, góc phòng quay mặt vào tường.
- Đọc tài liệu trước buổi học nhóm để có ý mang tới.
- Khi phải thuyết trình, tập trước vài lần, chuẩn bị cả câu hỏi có thể gặp.
- Dành một khoảng nghỉ sau buổi học đông người trước khi ôn bài tiếp.
Nếu nghiêng về phía cần sôi động
- Lập nhóm học nhỏ, có lịch và mục tiêu rõ để tránh lan man.
- Thử giảng lại bài cho một người bạn: nói ra là cách ôn rất hiệu quả.
- Chia buổi tự học thành nhiều quãng ngắn, xen vận động nhẹ.
- Học ở quán, ở nơi có tiếng nền nếu thấy tập trung tốt hơn, nhưng thử so với chỗ yên để biết chắc.
Điều nên tránh khi nói về học sinh
Với học sinh, nhất là các em nhỏ, nên tránh gán "em này hướng nội", "em kia hướng ngoại" như một phần danh tính. Trẻ còn đang lớn, xu hướng thay đổi theo tuổi và hoàn cảnh, và nhãn dán dễ thành lời tiên tri: em được gọi là "nhút nhát" thì càng ít được mời phát biểu. Tốt hơn là tả hành vi cụ thể ("em hay cần thêm thời gian trước khi trả lời") và điều chỉnh cách dạy cho phù hợp.
Giáo viên muốn đọc thêm có thể tìm các bài về thời gian chờ của Mary Budd Rowe, hoặc chương về trường học trong cuốn Quiet của Susan Cain, nơi bàn khá kỹ chuyện thiết kế lớp học cho nhiều kiểu người học.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội học có giỏi hơn người hướng ngoại không?
Không. Phân tích tổng hợp của Poropat năm 2009 cho thấy hướng ngoại gần như không liên quan tới điểm số khi tính chung. Nét liên quan rõ nhất tới kết quả học tập là tận tâm. Khác biệt giữa hai nhóm nằm ở cách học dễ chịu chứ không ở khả năng.
Người hướng nội có nên nghe nhạc khi học không?
Các nghiên cứu của Adrian Furnham cho thấy nhạc nền làm người có điểm hướng nội cao bị ảnh hưởng nhiều hơn ở các bài cần tập trung như đọc hiểu. Nếu thấy khó tập trung, nên học trong yên lặng hoặc dùng nhạc không lời, âm lượng nhỏ. Mỗi người nên tự thử và so sánh.
Học nhóm hay học một mình tốt hơn?
Mỗi cách có mặt mạnh riêng. Cách được nhiều giáo viên khuyên là kết hợp: tự học trước để có ý, sau đó thảo luận nhóm. Kỹ thuật nghĩ – bắt cặp – chia sẻ là một ví dụ phổ biến.
Vì sao có học sinh ít phát biểu dù hiểu bài?
Nhiều em cần thời gian sắp xếp ý trước khi nói, hoặc ngại nói trước đông người. Nghiên cứu của Mary Budd Rowe cho thấy khi giáo viên chờ lâu hơn sau câu hỏi, khoảng ba giây trở lên, nhiều học sinh tham gia hơn và trả lời sâu hơn.
Có nên dán nhãn học sinh là hướng nội hay hướng ngoại không?
Không nên. Trẻ còn thay đổi nhiều, và nhãn dán dễ làm các em bị đối xử theo một khuôn. Tốt hơn là mô tả hành vi cụ thể và điều chỉnh cách dạy, như cho thêm thời gian nghĩ hoặc cho trả lời bằng văn bản.
