Trong rất nhiều nghiên cứu, người có điểm hướng ngoại cao, trung bình, báo cáo nhiều cảm xúc tích cực hơn người có điểm thấp. Đây là một trong những kết quả lặp lại ổn định nhất của tâm lý học nhân cách. Nhưng "báo vui hơn" không có nghĩa người hướng nội sống buồn: khác biệt chỉ là trung bình, phần lớn người hướng nội vẫn hài lòng với cuộc sống, và một phần khác biệt có thể đến từ chính cách các bảng hỏi định nghĩa chữ "vui".
Kết quả được lặp lại nhiều lần
Năm 1980, Paul Costa và Robert McCrae công bố một nghiên cứu được trích dẫn rất nhiều: hướng ngoại gắn với cảm xúc tích cực, còn bất ổn cảm xúc gắn với cảm xúc tiêu cực, và hai chiều này góp phần độc lập vào cảm nhận hạnh phúc. Hàng chục năm sau, các phân tích tổng hợp gộp nhiều nghiên cứu vẫn thấy cùng một hướng: trong năm nét Big Five, hướng ngoại và bất ổn cảm xúc là hai nét gắn rõ nhất với cảm nhận hạnh phúc chủ quan.
Cần đọc đúng chữ "gắn với". Đây là tương quan ở mức trung bình giữa hai nhóm lớn, không phải quy luật cho từng người. Trong thực tế:
- Có rất nhiều người hướng nội thấy đời vui, và nhiều người hướng ngoại sống trong buồn bã.
- Các yếu tố như quan hệ gần gũi, sức khỏe, công việc có ý nghĩa, sự an toàn về vật chất có ảnh hưởng không kém, và chúng không thuộc riêng nhóm nào.
- Tương quan với cảm xúc tích cực rõ hơn tương quan với sự hài lòng cuộc sống khi người ta đánh giá cả đời mình một cách bình tĩnh.
Vì sao lại có khác biệt: ba cách giải thích
1. Nhạy với phần thưởng
Cách giải thích được nhiều người ủng hộ nhất: lõi của hướng ngoại là độ nhạy với phần thưởng. Người điểm cao phản ứng mạnh hơn với điều dễ chịu, từ lời khen, cuộc vui tới tin tốt. Cùng một sự kiện vui, cảm xúc của họ bùng lên cao hơn. Nghiên cứu của Richard Lucas và cộng sự ở nhiều quốc gia (2000) ủng hộ ý rằng mối liên hệ với cảm xúc tích cực là đặc điểm cốt lõi của hướng ngoại, có mặt ở nhiều nền văn hoá.
2. Giao tiếp nhiều hơn
Ở gần như mọi người, thời gian ở cùng người khác thường đi kèm tâm trạng tốt hơn so với lúc một mình, dù không phải lúc nào cũng vậy. Người hướng ngoại dành nhiều thời gian giao tiếp hơn, nên tổng lượng thời gian "vui" lớn hơn. Tuy vậy, các nghiên cứu thấy cách giải thích này chỉ đóng góp một phần; người hướng ngoại vẫn báo vui hơn cả khi ở một mình.
3. Cách đo "vui"
Nhiều bảng hỏi cảm xúc dùng những từ như "hào hứng", "phấn khởi", "nhiệt tình", tức là các trạng thái vui mạnh, nhiều năng lượng. Một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng nếu đo thêm những trạng thái vui êm như thư thái, bình yên, mãn nguyện, khoảng cách giữa hai nhóm có thể thu hẹp. Điều này chưa đủ để xóa khác biệt, nhưng nhắc rằng "vui" có nhiều dạng.
Thử "cư xử hướng ngoại" thì có vui hơn không
Một loạt nghiên cứu đặt ra câu hỏi tò mò: nếu ai cũng thấy vui hơn khi cư xử sôi nổi, thì người hướng nội có nên thử cư xử như người hướng ngoại không?
- Nghiên cứu theo dõi đời thường. William Fleeson, Adriane Malanos và Noelle Achille (2002) cho người tham gia ghi lại hành vi và tâm trạng nhiều lần mỗi ngày. Ở những thời điểm người ta cư xử hướng ngoại hơn (nói nhiều, chủ động, sôi nổi), họ cũng báo cảm xúc tích cực hơn. Điều này đúng cả với người có điểm hướng ngoại thấp.
- Thí nghiệm ngắn trong phòng. Một số nghiên cứu, như của John Zelenski và cộng sự (2012), yêu cầu người tham gia cư xử sôi nổi trong một cuộc thảo luận nhóm. Nhìn chung, người được dặn cư xử hướng ngoại báo vui hơn ngay sau đó, và người hướng nội không tỏ ra chịu thiệt nhiều như người ta tưởng.
- Thử kéo dài một tuần. Năm 2019, nhóm của Luke Smillie ở Úc thử một can thiệp kéo dài cả tuần: một nhóm được đề nghị cư xử hướng ngoại hơn trong đời sống thường ngày. Người có điểm hướng ngoại cao hưởng lợi rõ về cảm xúc tích cực. Với người có điểm thấp, lợi ích ít hơn, và có dấu hiệu họ thấy mệt hơn, kém tự nhiên hơn.
Đọc chung lại: cư xử sôi nổi trong một buổi thường mang lại chút vui trước mắt, kể cả cho người hướng nội. Nhưng biến nó thành chế độ thường trực thì cái giá có thể lớn hơn cái được, nhất là với người có điểm thấp.
Văn hoá và kiểu vui mình coi trọng
Nhà tâm lý học Jeanne Tsai ở Đại học Stanford đưa ra khái niệm cảm xúc lý tưởng: cảm xúc mà một người hay một nền văn hoá mong được cảm thấy. Các nghiên cứu của bà và cộng sự thấy người Mỹ gốc Âu, trung bình, coi trọng các trạng thái vui nhiều năng lượng như hào hứng; còn người ở một số nền văn hoá Đông Á, trung bình, coi trọng hơn các trạng thái vui êm như bình tâm, thư thái.
Ý này có ích khi đọc các nghiên cứu về hướng ngoại và hạnh phúc, phần lớn được làm ở Bắc Mỹ và châu Âu. Thước đo hạnh phúc mang dấu văn hoá của nơi nó được làm ra. Trong tiếng Việt, những chữ như "an nhiên", "thong thả", "yên ổn" cũng là mô tả về một đời sống tốt, dù không ồn ào. Chưa có đủ nghiên cứu để nói chắc mối liên hệ hướng ngoại – hạnh phúc ở Việt Nam mạnh hay yếu hơn nơi khác, nên tốt nhất là không suy đoán.
Bảng tóm tắt điều đã biết và chưa biết
| Câu hỏi | Điều tương đối chắc | Điều còn bàn |
|---|---|---|
| Người hướng ngoại có báo vui hơn không | Có, ở mức trung bình, lặp lại ở nhiều nước | Độ lớn khác biệt khi đo cả các dạng vui êm |
| Vì sao | Nhạy với phần thưởng đóng vai trò lớn | Phần đóng góp của thời gian giao tiếp và cách đo |
| Cư xử sôi nổi có làm vui hơn không | Trước mắt thường có, kể cả với người hướng nội | Kéo dài thì người hướng nội được hay mất |
| Có đúng ở mọi nền văn hoá không | Xu hướng chung có ở nhiều nước | Văn hoá coi trọng kiểu vui nào ảnh hưởng ra sao |
Dùng kết quả này cho đời sống của mình
Không cần đổi tính cách để sống vui hơn. Những gì nghiên cứu gợi ý có thể dùng theo cách vừa với mình:
- Giữ vài mối quan hệ gần. Đây là yếu tố gắn với hạnh phúc ở mọi điểm hướng ngoại. Với người thích nhịp yên, vài người bạn thân thường đủ hơn nhiều mối quen.
- Thỉnh thoảng chọn sôi nổi một chút trong những dịp mình quan tâm: một buổi gặp bạn cũ, một hoạt động nhóm mình thích. Không cần biến nó thành nghĩa vụ hằng ngày.
- Để ý những niềm vui êm. Buổi sáng uống trà, đọc một chương sách, đi bộ một mình. Chúng cũng là cảm xúc tích cực, chỉ ít được bảng hỏi gọi tên.
- Không so tâm trạng của mình với người khác. Cùng một ngày, một người thấy "vui" là được hò reo, người kia là được yên. Cả hai đều có thể đang sống tốt.
Nếu cảm giác buồn, trống rỗng kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, thì đó không còn là chuyện tính cách. Nên tìm gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng.
Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các bài tổng quan về hạnh phúc chủ quan của Ed Diener, hoặc các bài về cảm xúc lý tưởng của Jeanne Tsai, đều được trích dẫn rộng trong tài liệu tâm lý học.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng ngoại có hạnh phúc hơn người hướng nội không?
Trung bình, người hướng ngoại báo nhiều cảm xúc tích cực hơn, và kết quả này lặp lại ở nhiều nghiên cứu. Nhưng đó là khác biệt trung bình giữa nhóm lớn, không phải quy luật cho từng người. Rất nhiều người hướng nội hài lòng với cuộc sống của mình.
Vì sao người hướng ngoại thường thấy vui hơn?
Cách giải thích chính là người hướng ngoại nhạy hơn với phần thưởng, nên phản ứng vui mạnh hơn với cùng một điều dễ chịu. Thời gian giao tiếp nhiều hơn cũng góp một phần. Ngoài ra, nhiều bảng hỏi đo chủ yếu các dạng vui mạnh như hào hứng.
Người hướng nội cư xử hướng ngoại có vui hơn không?
Trong ngắn hạn, nhiều nghiên cứu thấy có: cư xử sôi nổi thường đi kèm tâm trạng tốt hơn, kể cả ở người hướng nội. Nhưng một nghiên cứu kéo dài một tuần năm 2019 cho thấy người có điểm hướng ngoại thấp được lợi ít hơn và có thể mệt hơn.
Hướng nội có dễ trầm cảm hơn không?
Hướng ngoại thấp có liên quan nhẹ với ít cảm xúc tích cực, nhưng nét gắn mạnh hơn với buồn chán, lo âu là bất ổn cảm xúc. Hướng nội tự nó không phải là dấu hiệu trầm cảm. Buồn kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống thì nên gặp chuyên gia.
Văn hoá có ảnh hưởng tới cách hiểu hạnh phúc không?
Có. Nghiên cứu của Jeanne Tsai cho thấy các nền văn hoá khác nhau coi trọng các kiểu vui khác nhau, có nơi chuộng hào hứng, có nơi chuộng bình tâm. Điều đó ảnh hưởng tới cách người ta trả lời bảng hỏi về hạnh phúc.
