Hans Eysenck (1916–1997) cho rằng tính cách con người có thể mô tả bằng ba chiều rộng: hướng ngoại – hướng nội (E), bất ổn cảm xúc – ổn định (N) và một chiều thứ ba ông gọi là psychoticism (P), gần với sự cứng rắn, lạnh lùng, bốc đồng. Mô hình này thường gọi là PEN. Ông đo nó bằng các bảng hỏi EPI (1964) và EPQ (1975), và tìm cách giải thích các chiều bằng sinh học. Hai chiều đầu đứng vững tới nay, chiều thứ ba thì gây tranh cãi ngay từ đầu.
Từ Berlin tới bệnh viện Maudsley
Eysenck sinh năm 1916 ở Berlin. Năm 1934, không chấp nhận chế độ Quốc xã, ông rời Đức, rồi sang London học tâm lý học ở University College London, làm tiến sĩ với Cyril Burt. Trong Thế chiến thứ hai, ông làm việc ở bệnh viện Mill Hill — nơi một phần bệnh viện Maudsley sơ tán tới — với những người lính có vấn đề tâm lý.
Chính ở đó ông thu thập dữ liệu cho cuốn sách đầu tiên, Dimensions of Personality (1947). Phân tích nhân tố trên đánh giá của khoảng 700 người lính, ông thấy hai chiều lớn nổi lên. Sau chiến tranh, ông lập khoa tâm lý học tại Viện Tâm thần học (Institute of Psychiatry) ở London, gắn với bệnh viện Maudsley, và làm việc ở đó tới khi nghỉ hưu năm 1983.
Ít chiều, nhưng rộng
Cùng thời với Raymond Cattell, Eysenck cũng dùng phân tích nhân tố, nhưng đi tới kết luận khác hẳn. Cattell giữ 16 nhân tố hẹp; Eysenck cho rằng chỉ những chiều rộng, ổn định nhất mới đáng gọi là cấu trúc cơ bản. Ông hình dung nhân cách như một hệ bậc thang:
- Phản ứng cụ thể: một hành vi trong một lần.
- Phản ứng thói quen: hành vi lặp lại trong những tình huống tương tự.
- Nét: nhóm thói quen đi cùng nhau, như hoà đồng, năng động.
- Kiểu (chiều siêu cấp): nhóm nét đi cùng nhau, như hướng ngoại.
Dù dùng chữ "kiểu", Eysenck coi mỗi chiều là một thang liên tục: phần lớn người ở gần giữa, ít người ở hai đầu.
Ba chiều của mô hình PEN
| Chiều | Một đầu | Đầu kia | Nền sinh học Eysenck đề xuất |
|---|---|---|---|
| E – Hướng ngoại | Hướng nội: trầm, dè dặt, thích ít kích thích | Hướng ngoại: hoà đồng, năng động, tìm kích thích | Mức hoạt hoá vỏ não khác nhau |
| N – Bất ổn cảm xúc | Ổn định: bình tĩnh, ít lo | Bất ổn: dễ lo âu, phản ứng cảm xúc mạnh | Độ nhạy của hệ thần kinh tự chủ và vùng não cảm xúc |
| P – Psychoticism | Ấm áp, theo khuôn phép | Lạnh lùng, bốc đồng, chống đối, ít đồng cảm | Eysenck gợi ý liên hệ hormone, nhưng bằng chứng yếu |
Ông dùng chữ "neuroticism" cho chiều N; tiếng Việt nên dịch là bất ổn cảm xúc chứ không dịch "loạn thần kinh", vì đây là một chiều tính cách bình thường ai cũng có điểm, không phải bệnh. Tương tự, điểm cao ở chiều P không có nghĩa là có bệnh loạn thần; cái tên này là một trong những lý do nó bị phê phán.
Gặp lại bốn khí chất cổ
Eysenck chỉ ra rằng nếu đặt hai chiều E và N vuông góc nhau, bốn góc tạo thành gần khớp với bốn khí chất cổ điển truyền từ Galen — ý tưởng mà ông ghi nhận Wundt đã gợi ra trước đó:
- Ổn định + hướng ngoại ≈ hăng hái
- Bất ổn + hướng ngoại ≈ nóng nảy
- Bất ổn + hướng nội ≈ ưu tư
- Ổn định + hướng nội ≈ điềm đạm
Điểm khác căn bản: thay vì bốn ô, ta có một mặt phẳng với vô số vị trí. Một người có thể hơi hướng ngoại và khá ổn định, nằm giữa "hăng hái" và trung tâm — điều mà cách chia bốn kiểu không diễn đạt được.
Tìm nền sinh học cho tính cách
Điểm làm Eysenck khác hầu hết người cùng thời là tham vọng giải thích tính cách bằng sinh học. Trong The Biological Basis of Personality (1967), ông đề xuất thuyết kích hoạt: người hướng nội có mức hoạt hoá vỏ não nền cao hơn, nên dễ quá tải với kích thích mạnh và tìm môi trường yên; người hướng ngoại cần thêm kích thích để đạt mức dễ chịu. Thuyết này có bài riêng trong danh mục Hướng nội – hướng ngoại của wiki.
Eysenck cũng là người sớm dùng nghiên cứu sinh đôi để ước lượng phần đóng góp của di truyền vào tính cách. Hướng nghiên cứu ấy về sau được mở rộng rất nhiều; các nghiên cứu hiện nay thường ước lượng hệ số di truyền của các nét tính cách lớn ở khoảng 40–60%, một con số ở cấp quần thể, không phải "một nửa tính cách của mỗi người do gen".
Bảng hỏi và chiều thứ ba
- MPI (Maudsley Personality Inventory, 1959): đo E và N.
- EPI (Eysenck Personality Inventory, 1964, cùng Sybil Eysenck): thêm thang "nói dối" để phát hiện người trả lời cho đẹp.
- EPQ (Eysenck Personality Questionnaire, 1975): thêm chiều P. Bản sửa EPQ-R ra năm 1985.
Chiều P gặp nhiều khó khăn: độ tin cậy thấp hơn hai chiều kia, điểm phân bố lệch (đa số người có điểm rất thấp), và nội dung trộn nhiều thứ khác nhau. Khi Big Five được chấp nhận rộng rãi, nhiều nhà nghiên cứu nhận xét rằng P của Eysenck gần như ghép giữa mức thấp của tính dễ chịu và mức thấp của tính tận tâm. Còn E và N thì gần như trùng với hướng ngoại và bất ổn cảm xúc trong Big Five — một dấu hiệu cho thấy hai chiều này rất bền.
Một nhân vật gây tranh cãi
Eysenck là một trong những nhà tâm lý học được trích dẫn nhiều nhất của thế kỷ 20, và cũng là một trong những người gây tranh cãi nhiều nhất. Năm 1952, ông công bố bài báo cho rằng chưa có bằng chứng tâm lý trị liệu thời đó hiệu quả hơn việc tự khỏi theo thời gian, khơi mào nhiều thập niên nghiên cứu đánh giá trị liệu — và thúc đẩy liệu pháp hành vi. Ông cũng tham gia các tranh luận nảy lửa về trí tuệ và di truyền.
Phần nặng nề nhất liên quan tới các nghiên cứu ông thực hiện cùng Ronald Grossarth-Maticek về tính cách và nguy cơ ung thư, bệnh tim — những kết quả mạnh tới mức khó tin. Năm 2019, một cuộc xem xét của King's College London kết luận nhiều bài trong số đó "không an toàn", và một số tạp chí đã rút bài. Ông cũng bị chỉ trích vì nhận tài trợ nghiên cứu liên quan đến ngành thuốc lá. Những chuyện này không xoá mô hình E–N, vốn được nhiều nhóm độc lập xác nhận, nhưng là lời nhắc rằng tên tuổi lớn không thay được kiểm tra lại.
Góc nhìn hôm nay
Di sản rõ nhất của Eysenck là hai chiều hướng ngoại và bất ổn cảm xúc — chúng đi thẳng vào Big Five và vào hầu hết các bảng hỏi tính cách hiện đại. Di sản thứ hai là tinh thần đòi lý thuyết tính cách phải gắn với sinh học và phải dự đoán được, dù nhiều giả thuyết cụ thể của ông về sau phải sửa.
Với người đọc phổ thông, sơ đồ hai trục của Eysenck là cách nhìn hữu ích: thay vì hỏi "mình thuộc kiểu nào", hãy hỏi "mình ở đâu trên mỗi trục, và vị trí đó thay đổi thế nào khi hoàn cảnh đổi". Muốn đọc thêm, có thể tìm mục về Eysenck trong giáo trình nhân cách nhập môn, hoặc cuốn phổ thông Know Your Own Personality ông viết cùng Glenn Wilson.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình ba chiều tính cách của Eysenck gồm những gì?
Mô hình PEN gồm hướng ngoại – hướng nội (E), bất ổn cảm xúc – ổn định (N) và psychoticism (P), chiều thứ ba gần với sự lạnh lùng, bốc đồng, ít đồng cảm. Mỗi chiều là một thang liên tục, không phải một ô phân loại.
Hans Eysenck là ai?
Hans Eysenck (1916–1997) là nhà tâm lý học sinh ở Đức, làm việc ở London, nổi tiếng với mô hình tính cách ba chiều, các bảng hỏi EPI và EPQ, và nỗ lực giải thích tính cách bằng sinh học. Ông cũng là nhân vật gây nhiều tranh cãi.
Eysenck và bốn khí chất cổ điển liên quan thế nào?
Eysenck chỉ ra rằng khi đặt hai chiều hướng ngoại và bất ổn cảm xúc vuông góc nhau, bốn góc gần khớp với bốn khí chất hăng hái, nóng nảy, ưu tư, điềm đạm. Khác biệt là mô hình của ông dùng thang liên tục thay cho bốn ô.
Vì sao chiều psychoticism của Eysenck bị phê phán?
Chiều P có độ tin cậy thấp hơn, điểm phân bố lệch và nội dung trộn nhiều thứ. Tên gọi dễ gây hiểu lầm là liên quan tới bệnh loạn thần. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó tương ứng với mức thấp của tính dễ chịu và tính tận tâm trong Big Five.
Mô hình của Eysenck khác Big Five thế nào?
Hai chiều E và N của Eysenck gần như trùng với hướng ngoại và bất ổn cảm xúc trong Big Five. Big Five có thêm cởi mở với trải nghiệm, và tách riêng dễ chịu với tận tâm thay vì gộp phần ngược của chúng vào một chiều P.
