Enneagram (đọc "en-nê-a-gram", tiếng Việt hay gọi là cửu hình tính cách) là hệ phân loại chia người thành chín kiểu, đánh số từ 1 đến 9 và vẽ trên một hình tròn có chín điểm nối với nhau. Mỗi kiểu được mô tả theo một nỗi sợ và một mong muốn cốt lõi, chứ không chỉ theo hành vi bề ngoài. Biểu tượng chín điểm có từ đầu thế kỷ 20 qua George Gurdjieff, còn chín kiểu tính cách được Oscar Ichazo và Claudio Naranjo phát triển từ khoảng thập niên 1960 – 1970; lời kể rằng Enneagram có nguồn gốc cổ xưa hàng nghìn năm không có bằng chứng lịch sử.
Enneagram phổ biến trong các nhóm phát triển bản thân, tư vấn và cả trong một số cộng đồng tôn giáo. Giới tâm lý học nghiên cứu nó ít hơn nhiều so với Big Five hay MBTI. Bài này kể nguồn gốc, giới thiệu chín kiểu, và nói rõ chỗ nào là truyền thống tâm linh, chỗ nào đã được đo đạc.
Chín kiểu trong Enneagram
Tên gọi các kiểu khác nhau giữa các trường phái. Bảng dưới dùng cách gọi phổ biến của Don Riso và Russ Hudson, hai tác giả có ảnh hưởng lớn tới cách Enneagram được viết hiện nay. Cột "động lực cốt lõi" là cách hệ thống tự mô tả, không phải kết luận nghiên cứu.
| Số | Tên thường gặp | Động lực cốt lõi theo hệ thống |
|---|---|---|
| 1 | Người cầu toàn / Nhà cải cách | Muốn làm đúng, sợ sai trái, khiếm khuyết |
| 2 | Người giúp đỡ | Muốn được yêu thương, sợ không được cần đến |
| 3 | Người thành đạt | Muốn có giá trị qua thành tựu, sợ thất bại, vô giá trị |
| 4 | Người cá nhân / Nghệ sĩ | Muốn tìm bản sắc riêng, sợ mình tầm thường, không có ý nghĩa |
| 5 | Người tìm hiểu | Muốn hiểu biết, có năng lực, sợ bất lực, bị xâm lấn |
| 6 | Người trung thành | Muốn an toàn, được nâng đỡ, sợ bị bỏ rơi không chỗ dựa |
| 7 | Người nhiệt huyết | Muốn được thoả mãn, tự do, sợ đau khổ, thiếu thốn |
| 8 | Người thách thức | Muốn tự chủ, bảo vệ mình, sợ bị kiểm soát, tổn thương |
| 9 | Người hoà giải | Muốn bình yên, hài hoà, sợ xung đột, chia lìa |
Hệ thống cũng gom chín kiểu thành ba "trung tâm": bản năng (8, 9, 1), cảm xúc (2, 3, 4) và tư duy (5, 6, 7). Mỗi người được cho là có một kiểu chính, kèm "cánh" (wing) là một trong hai kiểu kề bên trên vòng tròn, ví dụ kiểu 4 cánh 5. Các đường nối bên trong hình được giải thích là hướng một người "đi tới" khi phát triển tốt và khi căng thẳng.
Nguồn gốc: từ biểu tượng huyền học tới bảng phân loại
Gurdjieff và hình chín điểm
George Gurdjieff, một nhà truyền dạy tâm linh gốc vùng Kavkaz, hoạt động ở Nga rồi Pháp đầu thế kỷ 20, dùng hình chín điểm như một biểu tượng vũ trụ học trong giáo lý của ông. Học trò của ông, P. D. Ouspensky, ghi lại những bài giảng về biểu tượng này. Gurdjieff không dùng nó để phân loại tính cách theo chín kiểu như ngày nay. Ông nói biểu tượng đến từ một truyền thống cổ, nhưng không đưa ra nguồn có thể kiểm chứng.
Oscar Ichazo và Claudio Naranjo
Oscar Ichazo, người Bolivia, trong thập niên 1950 – 1960 gắn chín điểm của hình với chín "cố tật của bản ngã", lấy cảm hứng một phần từ danh sách các thói xấu trong truyền thống Kitô giáo. Ông dạy hệ thống này trong các khoá học tại Chile, nơi sau đó ông lập viện Arica.
Claudio Naranjo, bác sĩ tâm thần người Chile, học với Ichazo khoảng đầu thập niên 1970 rồi đưa Enneagram tới California. Naranjo là người nối chín kiểu với ngôn ngữ của tâm lý học lâm sàng, mô tả chúng như những cấu trúc tính cách. Từ các nhóm học của Naranjo, Enneagram lan sang nhiều cộng đồng, trong đó có một số linh mục dòng Tên ở Mỹ dùng trong linh hướng.
Từ thập niên 1980 tới nay
Cuối thập niên 1980, những cuốn sách của Helen Palmer và của Don Riso đưa Enneagram tới công chúng rộng. Riso và Russ Hudson sau đó soạn bảng hỏi Riso–Hudson Enneagram Type Indicator (RHETI) và cuốn The Wisdom of the Enneagram (1999). Ngày nay có nhiều trường phái, nhiều bảng hỏi, nhiều cách gọi tên, không có một tổ chức nào nắm "bản chuẩn".
Vì sao nguồn gốc Enneagram gây tranh cãi
Trong sách vở phổ thông, Enneagram hay được giới thiệu là "trí tuệ cổ xưa" của người Sufi, người Babylon hay các tu sĩ thời đầu Công nguyên. Các nhà nghiên cứu lịch sử tôn giáo chưa tìm thấy văn bản cổ nào mô tả hệ chín kiểu tính cách như hiện nay. Những gì có thể kiểm chứng chỉ bắt đầu từ Gurdjieff, và phần phân loại tính cách bắt đầu từ Ichazo và Naranjo.
Ngay giữa những người phát triển hệ thống cũng có tranh chấp về quyền tác giả và cách hiểu đúng. Ichazo về sau tỏ ý không đồng tình với cách hệ thống của mình bị đem đi diễn giải theo hướng tâm lý học đại chúng.
Điều này không có nghĩa là mọi mô tả trong Enneagram đều vô nghĩa. Nhưng người đọc nên biết rằng tuổi đời của nó tính bằng vài chục năm, và "cổ xưa" là lời giới thiệu chứ không phải sự thật lịch sử.
Khoa học nói gì về Enneagram
So với Big Five, Enneagram được nghiên cứu rất ít trên các tạp chí tâm lý có bình duyệt. Những gì hiện có cho bức tranh khá dè dặt:
- Một số kiểu có liên hệ với nét Big Five. Vài nghiên cứu cho thấy điểm ở các kiểu Enneagram tương quan với những nét như hướng ngoại, bất ổn cảm xúc, dễ chịu. Ví dụ, mô tả kiểu 7 nghe gần với hướng ngoại và cởi mở, kiểu 6 gần với mức lo âu cao. Điều này gợi ý Enneagram chạm vào những khác biệt có thật.
- Độ tin cậy của bảng hỏi không đồng đều. Các bảng hỏi khác nhau, nhiều cái chưa công bố số liệu kiểm định. Người làm hai bảng hỏi khác nhau có thể ra hai kiểu khác nhau.
- Các phần lý thuyết như cánh, hướng phát triển và căng thẳng gần như chưa được kiểm chứng.
- Chưa có bằng chứng rằng mỗi người có đúng một kiểu cố định từ nhỏ, như nhiều sách khẳng định.
Tóm lại, có thể coi Enneagram là một khung mô tả mang tính suy ngẫm, có giá trị gợi mở với một số người, nhưng không phải công cụ đo lường đã được chứng minh.
Enneagram khác MBTI ở chỗ nào
MBTI hỏi về sở thích trong cách tiếp nhận thông tin và ra quyết định. Enneagram hỏi về động cơ sâu hơn: điều mình sợ, điều mình khao khát, cách mình tự bảo vệ. Vì thế Enneagram hay được dùng trong các nhóm tự vấn, cố vấn tinh thần, còn MBTI hay xuất hiện ở nơi làm việc.
Điểm chung là cả hai đều xếp người vào số ít kiểu, và cả hai đều có cộng đồng người dùng nhiệt thành phát triển thêm lý thuyết ngoài phần đã được kiểm chứng.
Một khác biệt đáng chú ý: Enneagram mô tả cả mặt tối của mỗi kiểu khá thẳng thắn, trong khi MBTI tránh từ tiêu cực. Với người thích tự soi mình, đây là điểm hấp dẫn. Nhưng nó cũng dễ biến thành cách tự trách hoặc trách người khác ("anh là số 8 nên lúc nào cũng muốn kiểm soát").
Nếu muốn tìm hiểu Enneagram
- Đọc như một tấm gương, không như bản án. Câu hỏi hữu ích là "mô tả nào khiến mình thấy chột dạ và vì sao", không phải "mình là số mấy".
- Đọc cả chín mô tả. Hầu hết mọi người thấy mình ở nhiều kiểu, và điều đó bình thường.
- Đừng dùng số để giải thích người khác. Gán số cho đồng nghiệp hay người thân rồi lý giải mọi hành vi của họ bằng số đó là dán nhãn.
- Phân biệt sách tâm linh với sách tâm lý. Nhiều sách Enneagram viết trong khung đức tin. Điều đó không sai, nhưng là một loại hiểu biết khác với nghiên cứu khoa học.
- Không trả tiền cho những lời hứa lớn. Khoá học hứa "giải mã con người bạn" hay "biết ngay người khác thuộc kiểu nào" đều vượt quá những gì hệ thống này làm được.
Người muốn đọc từ nguồn có thể bắt đầu với The Wisdom of the Enneagram của Riso và Hudson để hiểu cách hệ thống tự trình bày, rồi tìm các bài tổng quan trên tạp chí tâm lý về độ tin cậy của bảng hỏi Enneagram để thấy phía kiểm chứng.
Câu hỏi thường gặp
Enneagram là gì?
Enneagram là hệ phân loại chín kiểu tính cách, đánh số từ 1 đến 9 trên một hình tròn chín điểm. Mỗi kiểu được mô tả theo nỗi sợ và mong muốn cốt lõi, như kiểu 1 muốn làm đúng, kiểu 9 muốn hoà bình.
Enneagram có nguồn gốc từ đâu?
Biểu tượng chín điểm được George Gurdjieff dùng từ đầu thế kỷ 20. Chín kiểu tính cách do Oscar Ichazo và Claudio Naranjo phát triển từ khoảng thập niên 1960 – 1970; lời kể về nguồn gốc cổ xưa không có bằng chứng lịch sử.
Enneagram có khoa học không?
Enneagram được nghiên cứu ít. Một số nghiên cứu thấy các kiểu liên hệ với nét Big Five, nhưng độ tin cậy của bảng hỏi không đồng đều và phần lớn lý thuyết như cánh hay hướng phát triển chưa được kiểm chứng.
Cánh (wing) trong Enneagram là gì?
Cánh là một trong hai kiểu nằm kề kiểu chính trên vòng tròn, được cho là pha thêm sắc thái vào kiểu chính. Ví dụ kiểu 4 có thể có cánh 3 hoặc cánh 5. Đây là khái niệm của hệ thống, chưa được nghiên cứu xác nhận.
Enneagram khác MBTI thế nào?
MBTI xếp người theo sở thích tiếp nhận thông tin và ra quyết định thành 16 nhóm. Enneagram xếp theo động cơ và nỗi sợ cốt lõi thành 9 kiểu, và thường gắn với bối cảnh tự vấn, tâm linh hơn.
