Theo Carl Rogers (1902–1987), mỗi người mang trong mình một hình ảnh về bản thân — cái tôi — gồm cái tôi như mình đang thấy và cái tôi lý tưởng, con người mình nghĩ mình nên trở thành. Khi khoảng cách giữa hai hình ảnh này, và giữa chúng với trải nghiệm thật, quá lớn, người ta dễ thấy bất an. Rogers là gương mặt trung tâm của tâm lý học nhân văn, cách tiếp cận coi con người có xu hướng tự nhiên là lớn lên, nếu được sống trong những điều kiện phù hợp.
Từ chủng viện tới phòng tư vấn
Rogers sinh năm 1902 ở Oak Park, gần Chicago, trong một gia đình theo đạo Tin Lành khá nghiêm khắc. Ông học nông nghiệp, rồi lịch sử, rồi vào chủng viện Union Theological Seminary ở New York trước khi chuyển sang tâm lý học ở Teachers College, Đại học Columbia.
Khoảng mười hai năm đầu sự nghiệp, ông làm việc với trẻ em và gia đình tại một trung tâm hướng dẫn trẻ em ở Rochester. Chính ở đó, ông dần nhận ra rằng những kỹ thuật "chuyên gia biết rõ nhất" thường không hiệu quả bằng việc lắng nghe kỹ người đang gặp khó khăn: họ thường biết điều gì đang làm mình đau, và hướng nào để đi tiếp.
Ông lần lượt dạy ở Đại học Ohio State, Đại học Chicago (nơi ông lập trung tâm tư vấn và làm nghiên cứu suốt hơn mười năm), Đại học Wisconsin, rồi chuyển về California. Năm 1947 ông làm chủ tịch Hội Tâm lý học Mỹ.
"Lực lượng thứ ba" của tâm lý học
Giữa thế kỷ 20, tâm lý học Mỹ do hai trường phái chi phối: phân tâm học, nhấn vào xung năng vô thức và tuổi thơ; và chủ nghĩa hành vi, nhấn vào phần thưởng, hình phạt và môi trường. Một nhóm nhà tâm lý cho rằng cả hai đều bỏ sót điều quan trọng: con người có trải nghiệm chủ quan, có khả năng lựa chọn, và có xu hướng phát triển.
Nhóm này, gồm Rogers và Abraham Maslow cùng nhiều người khác, được gọi là "lực lượng thứ ba". Hội Tâm lý học Nhân văn (Association for Humanistic Psychology) được lập đầu thập niên 1960. Maslow nổi tiếng với tháp nhu cầu và khái niệm tự hiện thực hoá — nhu cầu phát triển hết khả năng của mình, nằm trên cùng khi các nhu cầu cơ bản đã được đáp ứng. Tháp Maslow đã có ở nơi khác; ở đây chỉ cần biết rằng Maslow và Rogers cùng chia sẻ niềm tin vào xu hướng lớn lên ấy, nhưng Rogers đi sâu hơn vào câu hỏi: cái tôi hình thành và bị méo đi thế nào.
Cái tôi, cái tôi lý tưởng và sự tương hợp
Trong lý thuyết của Rogers, trình bày đầy đủ nhất trong một chương sách năm 1959, có mấy khái niệm then chốt:
| Khái niệm | Nghĩa |
|---|---|
| Xu hướng hiện thực hoá | Khuynh hướng bẩm sinh của mọi sinh vật là duy trì và phát triển bản thân |
| Cái tôi (self-concept) | Hình ảnh có tổ chức mà một người có về chính mình: mình là ai, mình thế nào |
| Cái tôi lý tưởng (ideal self) | Hình ảnh người mình muốn hoặc thấy mình phải trở thành |
| Tương hợp (congruence) | Khi cái tôi khớp với trải nghiệm thật — người ta thấy và chấp nhận được điều mình đang cảm, đang làm |
| Bất tương hợp (incongruence) | Khi có khoảng cách lớn giữa cái tôi và trải nghiệm, hoặc giữa cái tôi và cái tôi lý tưởng; dễ sinh lo âu, phòng thủ |
| Điều kiện giá trị (conditions of worth) | Cảm giác mình chỉ đáng được yêu quý khi đáp ứng điều kiện nhất định |
Lưu ý: "cái tôi" của Rogers (self) là hình ảnh một người có về chính mình. Nó khác "cái tôi" (ego) của Freud — phần điều hoà giữa ham muốn, lương tâm và thực tế. Hai khái niệm trùng chữ trong tiếng Việt nhưng không trùng nghĩa.
Điều kiện giá trị hình thành thế nào
Rogers cho rằng mọi người đều cần được người khác nhìn nhận tích cực. Khi một đứa trẻ cảm thấy mình chỉ được yêu thương lúc ngoan, lúc học giỏi, lúc không khóc, nó dần học cách chối bỏ những cảm xúc và trải nghiệm không khớp với điều kiện ấy. Lớn lên, người đó có thể mang một cái tôi lý tưởng rất cao và rất hẹp, và thấy khó chấp nhận những phần thật của mình nằm ngoài khuôn.
Đây không phải lời buộc tội cha mẹ. Rogers nói về một quá trình rất phổ biến: ai cũng lớn lên với ít nhiều điều kiện giá trị. Điều đáng bàn là mức độ, và việc người lớn có thể nhìn lại chúng.
Ba điều kiện của mối quan hệ giúp người ta lớn lên
Từ lý thuyết đó, Rogers phát triển cách trị liệu ban đầu gọi là "không chỉ dẫn", về sau gọi là trị liệu lấy thân chủ làm trung tâm. Chữ "thân chủ" (client) thay cho "bệnh nhân" cũng là một lựa chọn có chủ ý. Ông cho rằng người tư vấn cần mang tới ba điều:
- Chân thật (tương hợp): không đóng vai, không giấu sau vẻ chuyên gia.
- Quan tâm tích cực vô điều kiện: chấp nhận con người thân chủ, kể cả khi không đồng tình với hành vi.
- Thấu cảm: cố hiểu thế giới từ phía thân chủ, và cho họ thấy mình hiểu.
Rogers là một trong những người đầu tiên ghi âm các buổi trị liệu để nghiên cứu — một bước khá táo bạo thời đó, vì trị liệu vốn được coi là chuyện kín. Nhờ vậy những gì xảy ra trong phòng tư vấn lần đầu được đem ra phân tích một cách có hệ thống.
Đo khoảng cách giữa hai cái tôi
Ở Đại học Chicago thập niên 1950, Rogers và cộng sự dùng phương pháp Q-sort để đo cái tôi. Người tham gia nhận một xấp thẻ, mỗi thẻ ghi một câu tự mô tả, và xếp chúng từ "rất giống mình" tới "rất không giống mình". Làm hai lần — một lần cho "mình hiện nay", một lần cho "mình muốn trở thành" — rồi so hai cách xếp, sẽ thấy khoảng cách giữa cái tôi và cái tôi lý tưởng.
Các nghiên cứu của nhóm cho thấy, trung bình, khoảng cách này thu hẹp sau quá trình trị liệu. Đây là một trong những nỗ lực sớm đưa một khái niệm của tâm lý học nhân văn vào đo lường, dù cách đo và cách hiểu kết quả về sau còn được bàn nhiều.
Ảnh hưởng và giới hạn
Ảnh hưởng
- Lắng nghe tích cực, thấu cảm, tôn trọng thân chủ thành nền chung của hầu hết các trường phái tư vấn ngày nay. Nghiên cứu về hiệu quả trị liệu cho thấy chất lượng mối quan hệ giữa nhà trị liệu và thân chủ là một yếu tố quan trọng, dù không phải yếu tố duy nhất.
- Ý tưởng "lấy người học làm trung tâm" trong giáo dục chịu ảnh hưởng của Rogers; ông viết Freedom to Learn (1969) về chủ đề này.
- Những năm cuối đời, ông dùng phương pháp nhóm gặp gỡ cho các cuộc đối thoại giữa những nhóm xung đột.
Giới hạn
- Các khái niệm như xu hướng hiện thực hoá khó đo và khó kiểm chứng.
- Bị phê bình là quá lạc quan về bản chất con người, và mang dấu ấn văn hoá Mỹ đề cao cá nhân.
- Tự đánh giá cái tôi phụ thuộc vào việc người ta có nhìn được và nói thật về mình không.
Góc nhìn hôm nay: dùng ý Rogers vào đời thường
Không cần đi trị liệu để dùng được vài ý của Rogers. Thử viết ra năm câu mô tả "mình bây giờ" và năm câu "mình muốn trở thành". Khoảng cách không phải lỗi — cái tôi lý tưởng có thể là động lực. Nhưng nếu nó quá xa, quá cứng, hoặc thực ra là tiếng nói của người khác ("phải giỏi như anh họ"), đáng để tự hỏi điều kiện giá trị nào đang ngồi đó.
Với người khác, ba điều kiện của Rogers cũng là lời khuyên giao tiếp tốt: lắng nghe để hiểu trước khi khuyên, tách con người khỏi hành vi, nói thật với sự tử tế. Nếu cảm giác không xứng đáng, bất an kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm tới nhà tâm lý hoặc chuyên gia tư vấn.
Sách nên đọc: On Becoming a Person (1961), tập tiểu luận dễ đọc nhất của Rogers, nơi ông kể cả quá trình làm nghề lẫn lý thuyết bằng giọng rất đời. Phim tư liệu ghi lại buổi tư vấn của Rogers với một thân chủ tên Gloria (1965), nằm trong loạt phim so sánh ba phương pháp trị liệu, vẫn được dùng trong giảng dạy.
Câu hỏi thường gặp
Cái tôi thật và cái tôi lý tưởng là gì?
Theo Carl Rogers, cái tôi là hình ảnh một người có về chính mình hiện nay, còn cái tôi lý tưởng là hình ảnh người mình muốn hoặc thấy mình phải trở thành. Khoảng cách quá lớn giữa hai hình ảnh này dễ gắn với cảm giác bất an.
Carl Rogers là ai?
Carl Rogers (1902–1987) là nhà tâm lý học người Mỹ, người sáng lập trị liệu lấy thân chủ làm trung tâm và là gương mặt chính của tâm lý học nhân văn. Ông làm chủ tịch Hội Tâm lý học Mỹ năm 1947.
Tâm lý học nhân văn là gì?
Đó là cách tiếp cận hình thành giữa thế kỷ 20, nhấn mạnh trải nghiệm chủ quan, khả năng lựa chọn và xu hướng phát triển của con người. Nó được gọi là lực lượng thứ ba, bên cạnh phân tâm học và chủ nghĩa hành vi, với Rogers và Maslow là hai tên tuổi chính.
Quan tâm tích cực vô điều kiện nghĩa là gì?
Đó là thái độ chấp nhận và tôn trọng con người một ai đó mà không đặt điều kiện, kể cả khi không đồng tình với hành vi của họ. Rogers coi đây là một trong ba điều kiện giúp thân chủ thay đổi, cùng với sự chân thật và thấu cảm.
Cái tôi của Rogers khác cái tôi của Freud thế nào?
Cái tôi của Rogers (self) là hình ảnh có tổ chức mà một người có về chính mình. Cái tôi của Freud (ego) là phần nhân cách điều hoà giữa ham muốn bản năng, chuẩn mực đạo đức và thực tế. Hai khái niệm trùng tên trong tiếng Việt nhưng khác nghĩa.
