Cách nuôi dạy ảnh hưởng tính cách con đến đâu: nghiên cứu nói gì

Cách nuôi dạy ảnh hưởng tới tính cách con, nhưng ít và theo những đường khác hẳn điều nhiều cha mẹ nghĩ. Nghiên cứu sinh đôi và con nuôi cho thấy khi con đã trưởng thành, "nếp nhà chung" chỉ góp phần rất nhỏ vào khác biệt tính cách; cha mẹ ảnh hưởng nhiều hơn qua cách đối xử riêng với từng con, qua chất lượng mối quan hệ, và rõ nhất là tới những thứ ngoài tính cách: giá trị, kỹ năng, thói quen, cảm giác an toàn. Nuôi dạy khắc nghiệt thì để lại tác hại có thật.

Điều nhiều người tin và điều dữ liệu cho thấy

Trong văn hoá Việt, tính nết của con thường được coi là tấm gương của gia giáo: con ngoan là nhờ cha mẹ biết dạy, con hư là tại cha mẹ. Niềm tin này có phần đúng, nhưng nó bỏ qua hai điều mà tâm lý học đã tích luỹ được qua nhiều thập niên:

• Con mang theo từ bẩm sinh những xu hướng tính khí riêng, và một phần đáng kể khác biệt tính cách đi cùng khác biệt về gen.
• Ảnh hưởng không chỉ đi một chiều từ cha mẹ tới con. Con cũng tác động ngược lại tới cách cha mẹ đối xử với mình.

Hiểu đúng hai điều này không làm vai trò cha mẹ nhỏ đi, mà giúp cha mẹ đặt sức vào đúng chỗ.

Bốn phong cách nuôi dạy

Khung phổ biến nhất để mô tả cách nuôi dạy đến từ nhà tâm lý học Diana Baumrind, với các nghiên cứu từ những năm 1960. Bà mô tả ba phong cách, sau đó Eleanor Maccoby và John Martin (1983) bổ sung phong cách thứ tư. Khung này dựa trên hai chiều: mức ấm áp, đáp ứng và mức đặt yêu cầu, giới hạn.

Nhiều nghiên cứu, chủ yếu ở các nước phương Tây, cho thấy trẻ được nuôi theo phong cách có thẩm quyền trung bình có kết quả tốt hơn về học tập, tự điều chỉnh và quan hệ xã hội. Phong cách thờ ơ gắn với nhiều kết quả kém nhất.

Ba điều cần lưu ý khi đọc bảng này

• Đây là tương quan, chưa chắc là nhân quả. Trẻ dễ hợp tác có thể khiến cha mẹ dễ giải thích, lắng nghe hơn. Phong cách nuôi dạy một phần là phản ứng với đứa trẻ.
• Văn hoá làm thay đổi ý nghĩa. Một số nghiên cứu ở các gia đình gốc Á cho thấy sự nghiêm khắc, kỳ vọng cao không nhất thiết đi với kết quả xấu như ở phương Tây, nếu đi kèm sự quan tâm và được trẻ hiểu là vì thương. Chủ đề này còn nhiều tranh luận.
• Kết quả đo thường là hành vi, học tập, sức khoẻ tinh thần, không phải các nét tính cách Big Five lúc trưởng thành. Hai thứ này liên quan nhưng không phải một.

Vì sao ảnh hưởng tới tính cách lại nhỏ

Như đã bàn trong bài về anh chị em ruột, các nghiên cứu sinh đôi và con nuôi cho thấy phần "môi trường chung" (thứ làm anh chị em cùng nhà giống nhau) gần như không đáng kể với tính cách người trưởng thành. Năm 1998, Judith Rich Harris đưa kết luận này tới công chúng qua cuốn The Nurture Assumption, lập luận rằng giả định "cha mẹ nặn ra tính cách con" đã bị phóng đại, và nhóm bạn đồng trang lứa quan trọng hơn ta nghĩ.

Cuốn sách gây tranh cãi lớn. Nhiều nhà tâm lý học phát triển phản bác rằng Harris đã đánh giá thấp những ảnh hưởng tinh tế, những tương tác giữa cha mẹ và tính khí riêng của con, và các nghiên cứu can thiệp cho thấy thay đổi cách nuôi dạy có thể làm thay đổi hành vi trẻ. Cuộc tranh luận ấy đến nay đi tới một điểm khá cân bằng: ảnh hưởng của cha mẹ là có, nhưng không theo kiểu khuôn đúc đơn giản.

Cha mẹ ảnh hưởng qua những đường nào

Gen và môi trường đi cùng nhau

Cha mẹ truyền cho con cả gen lẫn môi trường sống. Cha mẹ điềm tĩnh vừa có thể truyền xu hướng điềm tĩnh, vừa tạo bầu không khí ít xung đột. Khi con giống cha mẹ, khó biết là do "dạy" hay do "truyền".

Đối xử khác nhau với từng con

Phần môi trường riêng của mỗi đứa trẻ bao gồm cách cha mẹ đối xử với riêng nó. Một đứa được khích lệ thử cái mới, một đứa được để yên với sở thích của mình. Những khác biệt này góp vào việc mỗi con thành người thế nào.

Con tác động ngược lại

Từ những năm 1960, nhà tâm lý học Richard Bell đã chỉ ra rằng nhiều tương quan giữa cách nuôi dạy và hành vi trẻ có thể đi theo chiều ngược: tính khí của trẻ định hình cách cha mẹ phản ứng. Trẻ phản ứng mạnh dễ khiến cha mẹ mệt và nghiêm hơn; trẻ hợp tác dễ được giải thích, lắng nghe hơn. Mối quan hệ cha mẹ – con là đường hai chiều.

Trẻ khác nhau, nhạy với môi trường khác nhau

Một hướng nghiên cứu gần đây, gắn với Jay Belsky và một số nhà nghiên cứu khác, đề xuất rằng có trẻ nhạy với môi trường hơn trẻ khác, theo cả hai chiều: ở môi trường kém, các em chịu ảnh hưởng xấu nhiều hơn; ở môi trường tốt, các em lại hưởng lợi nhiều hơn. Ý tưởng này còn đang được kiểm chứng, nhưng nó gợi ý rằng cùng một cách nuôi dạy có tác động không giống nhau ở mọi đứa trẻ.

Chỗ mà ảnh hưởng của cha mẹ rõ ràng

Ngay cả khi ảnh hưởng tới các nét tính cách đo được là nhỏ, vai trò của cha mẹ vẫn rất lớn ở nhiều mặt khác:

• Giá trị và niềm tin: thái độ với công việc, tôn giáo, cách đối xử với người khác thường được truyền khá rõ.
• Kỹ năng và thói quen: nấu ăn, quản lý tiền, đọc sách, giữ lời hứa đều học được trong nhà.
• Mối quan hệ: cảm giác được thương, được tin, được lắng nghe có giá trị tự thân, không cần "đổi tính cách" mới có ý nghĩa.
• Tác hại của sự khắc nghiệt: bỏ bê, bạo hành, sống trong xung đột kéo dài để lại hậu quả có thật lên sức khoẻ tinh thần. Các con số "môi trường chung gần bằng không" đến chủ yếu từ gia đình có điều kiện bình thường, không áp dụng cho môi trường cực đoan.

"Thương cho roi cho vọt": nghiên cứu nói gì

Đánh con là chủ đề được nghiên cứu nhiều. Một phân tích gộp lớn năm 2016 của Elizabeth Gershoff và Andrew Grogan-Kaylor tổng hợp nhiều thập niên nghiên cứu và đi tới kết luận: đánh đòn gắn với nhiều kết quả bất lợi hơn ở trẻ (như hành vi hung hăng, vấn đề sức khoẻ tinh thần, quan hệ cha mẹ – con kém đi), và không thấy gắn với kết quả tốt lâu dài. Ở Việt Nam, Luật Trẻ em năm 2016 cũng cấm hành vi bạo lực với trẻ em.

Điều này không có nghĩa là không đặt giới hạn. Phong cách có thẩm quyền vẫn đòi hỏi cao, chỉ là bằng quy tắc rõ ràng, giải thích, hậu quả hợp lý và nhất quán, thay vì đòn roi.

Góc nhìn hôm nay: dành cho cha mẹ

1. Bỏ bớt gánh "con là sản phẩm của mình". Con không phải đất sét. Một phần con người con đã có từ trước khi cha mẹ kịp làm gì.
2. Đặt sức vào mối quan hệ. Ấm áp kèm giới hạn rõ ràng là cách được nhiều bằng chứng ủng hộ nhất.
3. Nhìn từng đứa con như một người riêng. Điều hợp với đứa này có thể không hợp với đứa kia. Công bằng không có nghĩa là y hệt.
4. Tả hành vi, đừng dán nhãn. "Hôm nay con quên làm bài" khác hẳn "con là đứa lười". Nhãn dán dễ thành khung mà con tự chui vào.
5. Không so sánh, không xếp hạng con. Mỗi tính khí có lúc thuận, lúc khó.
6. Tìm hỗ trợ khi cần. Nếu con có khó khăn kéo dài về cảm xúc, hành vi, hoặc cha mẹ thấy mình mất kiểm soát, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Muốn đọc thêm, chương về phát triển xã hội trong các giáo trình tâm lý học phát triển trình bày khung của Baumrind cùng các phê bình. Cuốn The Nurture Assumption của Judith Rich Harris là cách đọc gây tranh luận nhưng đáng đọc để thấy góc nhìn khác.