Khi bố mẹ thích nhộn nhịp còn con thích nhịp yên, cả nhà thường va nhau ở những chuyện rất nhỏ: cuối tuần đi đâu, khách tới có phải ra chào, Tết đi bao nhiêu nhà. Tâm lý học gợi ý một cách nhìn hữu ích: vấn đề không nằm ở tính của ai "đúng", mà ở mức vừa nhau giữa xu hướng của con và đòi hỏi của môi trường. Bố mẹ không cần đổi con, cũng không cần đổi mình; chỉ cần điều chỉnh nhịp sống chung để cả hai bên đều có chỗ.
Vì sao bố mẹ và con lại khác nhịp
Nhiều người ngạc nhiên khi đứa con không giống mình. Nghiên cứu sinh đôi ước tính hệ số di truyền của các nét tính cách nằm khoảng 40–60%. Con số này dễ bị hiểu sai: nó là khái niệm thống kê ở cấp quần thể, nói rằng trong một nhóm người, khoảng một nửa sự khác nhau giữa các cá nhân gắn với khác biệt về gen. Nó không có nghĩa con thừa hưởng một nửa tính của bố, một nửa tính của mẹ.
Gen được tổ hợp lại mỗi lần sinh, và phần còn lại đến từ những trải nghiệm riêng của từng đứa trẻ. Vì vậy chuyện bố mẹ sôi nổi có con trầm, hoặc ngược lại, là hoàn toàn bình thường. Anh chị em trong cùng nhà cũng thường khác tính nhau rõ rệt.
Ở trẻ nhỏ, các nhà nghiên cứu thường dùng chữ tính khí (temperament) thay cho tính cách: những xu hướng có sớm như mức hoạt động, phản ứng với cái mới, nhịp sinh hoạt. Tính khí là nền, và tính cách người lớn hình thành dần trên nền đó qua nhiều năm. Một em bé chậm làm quen với người lạ lúc ba tuổi chưa nói được em sẽ là người như thế nào khi trưởng thành.
"Độ vừa nhau": ý tưởng của Thomas và Chess
Từ năm 1956, hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess ở New York bắt đầu nghiên cứu theo dõi dài hạn New York Longitudinal Study, quan sát một nhóm trẻ từ lúc rất nhỏ tới tuổi trưởng thành. Một trong những đóng góp lâu bền nhất của họ là khái niệm độ vừa nhau (goodness of fit).
Ý chính: một tính khí không tự nó tốt hay xấu. Điều quyết định nhiều là tính khí đó có vừa với kỳ vọng và nhịp của môi trường xung quanh hay không. Cùng một đứa trẻ cần nhiều thời gian làm quen, nếu sống trong nhà kiên nhẫn, cho em từ từ, em thường thích nghi tốt; nếu liên tục bị thúc ép, chê "lì", em dễ căng thẳng và chống đối hơn.
Khái niệm này đổi câu hỏi từ "con có vấn đề gì" sang "nhịp nhà mình đang đòi gì ở con, và có cách nào cho vừa hơn không". Câu hỏi thứ hai dễ trả lời hơn và ít tổn thương hơn cho cả hai bên.
Những chỗ hay va nhau trong gia đình Việt
| Tình huống | Bố mẹ thích nhộn nhịp thường nghĩ | Đứa trẻ thích nhịp yên có thể đang cảm thấy |
|---|---|---|
| Khách tới nhà, gọi con ra chào | Con phải lễ phép, mạnh dạn | Bị đặt vào giữa sự chú ý khi chưa sẵn sàng |
| Tết đi chúc nhiều nhà trong một ngày | Vui, đông đủ, con được gặp họ hàng | Quá nhiều người lạ, nhiều câu hỏi, không có chỗ nghỉ |
| Cuối tuần | Phải đi chơi mới là nghỉ | Ở nhà làm việc mình thích mới là nghỉ |
| Đi học về im lặng | Có chuyện gì giấu bố mẹ | Cần một lúc yên trước khi kể chuyện |
| Ít bạn | Con cô đơn, cần đẩy ra ngoài | Một hai bạn thân là đủ vui |
Không phải mọi đứa trẻ thích nhịp yên đều cảm thấy như cột phải. Bảng chỉ để gợi ý rằng cùng một tình huống có thể được trải nghiệm rất khác nhau, và trước khi kết luận nên hỏi con.
Những điều bố mẹ có thể làm
Cho con thời gian chuyển tiếp
Nhiều trẻ cần một khoảng "làm nóng" khi tới chỗ mới hay gặp người mới. Đến sớm một chút trước khi đông người, cho con đứng quan sát trước rồi mới tham gia, báo trước sẽ gặp ai, ở đâu, bao lâu. Sự chuẩn bị giúp con tự tin hơn nhiều so với lời giục "mạnh dạn lên".
Lễ phép không nhất thiết phải ồn ào
Trong văn hoá Việt, chào hỏi người lớn là nếp quan trọng. Có thể giữ nếp đó mà không biến nó thành màn trình diễn: một câu chào rõ ràng rồi được phép đi chỗ khác là đủ lễ phép. Tránh đem con ra nhận xét trước mặt khách ("cháu nó nhát lắm", "con bé lì"), vì những câu ấy dễ thành nhãn con mang theo.
Giữ cho con một góc riêng
Một góc phòng, một khoảng thời gian trong ngày không bị hỏi han. Với trẻ cần hồi sức sau ngày đi học đông người, nửa tiếng yên sau giờ tan trường có thể giúp con kể chuyện nhiều hơn vào bữa tối.
Mở rộng từ từ, không ép
Tham gia hoạt động nhóm vẫn có ích cho mọi trẻ. Có thể chọn hoạt động nhóm nhỏ, có cấu trúc, theo sở thích của con: đội đọc sách, câu lạc bộ cờ, lớp vẽ, thay vì những buổi sinh hoạt rất đông và ồn. Cho con chọn cũng là cách cho con quyền kiểm soát.
Bố mẹ cũng cần nhịp của mình
Bố mẹ thích nhộn nhịp không cần nhịn mãi. Có thể chia: có buổi cả nhà đi, có buổi bố hoặc mẹ đi gặp bạn bè còn con ở nhà với người kia. Nhu cầu của người lớn cũng chính đáng.
Chiều ngược lại: bố mẹ thích yên, con thích nhộn nhịp
Trường hợp này cũng rất hay gặp và ít được nói tới. Bố mẹ mệt vì con nói không ngớt, đòi đi chơi liên tục, muốn bạn tới nhà. Cách nghĩ vẫn giống trên: tìm độ vừa nhau. Cho con những hoạt động có nhiều vận động và bạn bè, như lớp thể thao, sinh hoạt hè, rủ bạn sang chơi theo lịch; đồng thời nói rõ với con những khoảng thời gian bố mẹ cần yên. Trẻ hiểu được chuyện mỗi người cần một kiểu nghỉ khác nhau nếu được giải thích bình tĩnh.
Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên gia
Thích yên, ít bạn, chậm làm quen là những biến thể bình thường. Nhưng nếu con thường xuyên sợ hãi tới mức không dám đi học, khóc hoặc đau bụng mỗi lần phải gặp người, né hoàn toàn bạn bè dù rất muốn có bạn, hoặc thay đổi hẳn so với trước kéo dài nhiều tuần, thì nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc nhà tâm lý trẻ em. Lo âu kéo dài ở trẻ là chuyện có thể hỗ trợ được, và đi khám sớm không có nghĩa con "có bệnh".
Đọc thêm
- Các bài viết về tính khí trẻ em và khái niệm độ vừa nhau của Alexander Thomas và Stella Chess, nhất là cuốn Temperament and Development (1977).
- Cuốn Quiet của Susan Cain có một chương dành cho cha mẹ và thầy cô của trẻ thích nhịp yên.
- Các trang thông tin về nuôi dạy con của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) có phần về tính khí trẻ, viết dễ đọc cho phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ hướng ngoại lại có con hướng nội?
Gen được tổ hợp lại mỗi lần sinh, và mỗi trẻ còn có trải nghiệm riêng, nên con không nhất thiết giống bố mẹ. Hệ số di truyền khoảng 40–60% là con số thống kê ở cấp quần thể, không có nghĩa con nhận một nửa tính của mỗi người. Anh chị em ruột cũng thường khác tính nhau.
Có nên ép con ra chào khách và nói chuyện nhiều hơn?
Có thể giữ nếp chào hỏi mà không ép con thành tâm điểm: một câu chào rõ ràng rồi cho con được đi chỗ khác là đủ lễ phép. Báo trước cho con biết sẽ có khách và cho thời gian làm quen thường hiệu quả hơn là giục. Tránh nhận xét con trước mặt người khác.
Độ vừa nhau (goodness of fit) là gì?
Đây là khái niệm của Alexander Thomas và Stella Chess: một tính khí không tự nó tốt hay xấu, điều quan trọng là nó có vừa với kỳ vọng và nhịp của môi trường không. Khi nhịp nhà được điều chỉnh cho vừa, trẻ thường thích nghi tốt hơn.
Con ít bạn, thích ở nhà có đáng lo không?
Thường là không, nếu con vẫn vui, có một vài bạn thân và sinh hoạt bình thường. Nên chú ý khi con sợ hãi tới mức né đi học, có biểu hiện cơ thể mỗi lần gặp người, hoặc thay đổi hẳn kéo dài nhiều tuần. Khi đó nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc nhà tâm lý trẻ em.
Bố mẹ thích yên mà con thích nhộn nhịp thì làm sao?
Tìm độ vừa nhau theo chiều ngược lại: cho con những hoạt động nhiều vận động và bạn bè theo lịch, đồng thời nói rõ với con những lúc bố mẹ cần yên. Nhu cầu của cả hai bên đều chính đáng.
