Biến cố lớn như đi làm, kết hôn hay làm cha mẹ có làm tính cách thay đổi, nhưng thường ít hơn nhiều so với điều người ta tưởng. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy công việc đầu tiên và mối quan hệ gắn bó đầu tiên đi cùng những dịch chuyển nhỏ mà rõ, chẳng hạn tận tâm tăng, bất ổn cảm xúc giảm; còn làm cha mẹ, trái với kỳ vọng, nhiều nghiên cứu không thấy thay đổi đáng kể. Điều quyết định có vẻ không phải là bản thân sự kiện, mà là việc nó làm hành vi hằng ngày thay đổi lâu dài tới đâu.
Câu chuyện quen thuộc và câu hỏi khoa học
Ai cũng biết vài câu chuyện kiểu: "Từ hồi có con, anh ấy như thành người khác", "Đi làm vài năm, con bé chín chắn hẳn". Những câu chuyện này có thể đúng với người được kể. Nhưng tâm lý học cần hỏi chặt hơn: nếu theo dõi hàng nghìn người trước và sau một biến cố, so với những người không trải qua biến cố đó, thì tính cách có dịch chuyển không, dịch chuyển bao nhiêu, và có bền không?
Câu hỏi này gắn với nguyên tắc đầu tư xã hội do Brent Roberts và cộng sự đề xuất: khi bước vào vai trò người lớn, con người chịu những kỳ vọng mới, lặp lại những hành vi mới, và lâu dần hành vi thành nét. Nếu đúng, các biến cố đánh dấu vai trò mới phải để lại dấu vết trên tính cách.
Đo thế nào cho khỏi tự lừa mình
Nghiên cứu về biến cố đời người có một cái bẫy lớn: người trải qua biến cố có thể đã khác từ trước. Ví dụ, người kết hôn sớm có thể vốn dễ chịu hơn người độc thân lâu. Nếu chỉ so người đã kết hôn với người chưa kết hôn ở một thời điểm, ta sẽ nhầm khác biệt sẵn có thành tác động của hôn nhân.
Vì vậy các nghiên cứu tốt dùng dữ liệu đo nhiều lần trên cùng một người, trước và sau sự kiện, và so với nhóm đối chứng có đặc điểm ban đầu tương tự. Những bộ dữ liệu lớn như khảo sát hộ gia đình dài hạn ở Đức (SOEP), Anh, Hà Lan, Úc đã cho phép làm điều này với hàng chục nghìn người.
Từng biến cố, nghiên cứu nói gì
| Biến cố | Xu hướng thường được ghi nhận | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Công việc đầu tiên, học nghề | Tận tâm tăng | Khá vững qua nhiều nghiên cứu |
| Mối quan hệ gắn bó đầu tiên | Bất ổn cảm xúc giảm, cảm giác tự tin tăng | Có bằng chứng, hiệu ứng nhỏ |
| Kết hôn | Thay đổi nhỏ; một số nghiên cứu ghi nhận hướng ngoại và cởi mở giảm nhẹ | Không nhất quán |
| Làm cha mẹ | Phần lớn không thấy thay đổi rõ | Khá nhất quán ở chỗ "ít thay đổi" |
| Mất việc kéo dài | Một số nghiên cứu thấy tận tâm, dễ chịu giảm ở một bộ phận người | Có bằng chứng, khác nhau theo nhóm |
| Biến cố tiêu cực nặng | Bất ổn cảm xúc có thể tăng | Có, và quan hệ đi theo cả hai chiều |
Đi làm: biến cố "đổi tính" rõ nhất
Trong các biến cố được nghiên cứu, bước vào công việc hay học nghề là một trong những trường hợp có bằng chứng tương đối nhất quán. Một nghiên cứu theo dõi học sinh Đức sau khi tốt nghiệp phổ thông, do Oliver Lüdtke, Brent Roberts và cộng sự công bố năm 2011, cho thấy những bạn trẻ đi học nghề, đi làm có mức tăng tận tâm rõ hơn bạn cùng lứa. Điều này hợp với logic đầu tư xã hội: công việc đòi hỏi đúng giờ, giữ lời, làm xong việc, ngày này qua ngày khác.
Mối quan hệ gắn bó đầu tiên
Các nghiên cứu ở Đức của Franz Neyer và cộng sự ghi nhận người trẻ bước vào mối quan hệ yêu đương nghiêm túc đầu tiên có xu hướng giảm bất ổn cảm xúc so với bạn cùng lứa vẫn độc thân. Hiệu ứng nhỏ, nhưng thú vị ở chỗ: người ta thường nghĩ tính cách quyết định chuyện yêu đương, ít ai nghĩ chiều ngược lại.
Kết hôn và làm cha mẹ: ít hơn tưởng tượng
Kết hôn và sinh con là hai biến cố được kỳ vọng nhiều nhất, nhưng kết quả lại khiêm tốn. Với kết hôn, thay đổi thường nhỏ và không nhất quán giữa các nghiên cứu. Với làm cha mẹ, một số nghiên cứu theo dõi các cặp vợ chồng từ khi mang thai tới vài năm sau sinh con không thấy dịch chuyển tính cách đáng kể. Một cách giải thích: phần lớn người làm cha mẹ đã ở độ tuổi mà tính cách vốn đã trưởng thành khá nhiều; cách khác: làm cha mẹ đòi hỏi rất khác nhau tuỳ người, nên trung bình cộng lại thì triệt tiêu.
Mất việc và biến cố tiêu cực
Mất việc kéo dài, theo một số phân tích trên dữ liệu dài hạn ở Đức, đi cùng sự giảm nhẹ ở tận tâm và dễ chịu ở một bộ phận người, nhất là khi thất nghiệp kéo dài. Với biến cố tiêu cực nói chung, nghiên cứu cho thấy quan hệ đi theo cả hai chiều: biến cố có thể làm bất ổn cảm xúc tăng, và người vốn có mức bất ổn cảm xúc cao cũng gặp nhiều biến cố căng thẳng hơn, một phần vì cách họ nhìn nhận và phản ứng với tình huống.
Vì sao biến cố đổi tính ít hơn ta nghĩ
- Trí nhớ phóng đại khoảnh khắc lớn. Ngày cưới, ngày con chào đời là những mốc rực rỡ trong ký ức, nên ta dễ quy cho chúng mọi thay đổi diễn ra quanh đó, trong khi phần lớn thay đổi là do thời gian và tuổi tác.
- Con người chọn biến cố. Người ta chủ động chọn nghề, chọn bạn đời hợp với mình. Biến cố được chọn như vậy thường củng cố tính cách sẵn có hơn là đảo ngược nó.
- Thích nghi. Sau một thời gian, nhiều người trở về gần mức cũ. Một số thay đổi đo được ngay sau biến cố không còn sau vài năm.
- Khác biệt cá nhân bị trung bình hoá. Cùng là có con, có người bận rộn và căng thẳng hơn, có người điềm tĩnh và kiên nhẫn hơn. Cộng lại chia trung bình, con số chung có thể gần không dù từng người thay đổi thật.
Một tổng quan năm 2018 của Wiebke Bleidorn, Christopher Hopwood và Richard Lucas về biến cố đời người và tính cách đi tới kết luận tương tự: biến cố có thể đổi tính cách, nhưng hiệu ứng thường nhỏ, khác nhau giữa các nghiên cứu, và còn nhiều câu hỏi về phương pháp.
"Sau cú sốc, mình thành người khác": chuyện trưởng thành sau sang chấn
Nhiều người kể rằng sau một mất mát hay bệnh nặng, họ thấy mình mạnh mẽ hơn, trân trọng cuộc sống hơn. Hai nhà tâm lý học Richard Tedeschi và Lawrence Calhoun gọi hiện tượng này là trưởng thành sau sang chấn (posttraumatic growth).
Khái niệm này có giá trị, nhưng giới nghiên cứu cũng nêu một điểm cần thận trọng: phần lớn bằng chứng đến từ việc hỏi người ta cảm thấy mình đã thay đổi thế nào. Khi so với số đo tính cách thật trước và sau biến cố, cảm nhận "mình đã khác" và thay đổi đo được không phải lúc nào cũng khớp. Điều đó không phủ định trải nghiệm của ai, chỉ nhắc rằng trí nhớ và cách kể chuyện về bản thân cũng tham gia vào cảm giác thay đổi.
Với người đang trải qua mất mát nặng nề, nỗi buồn kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, nên tìm tới bác sĩ hoặc nhà tâm lý thay vì chờ "thời gian sẽ chữa lành".
Thứ thật sự làm thay đổi: hành vi lặp lại
Gom các kết quả lại, các nhà nghiên cứu đi tới một ý chung: biến cố tự nó không đổi tính cách. Nó đổi tính cách khi kéo theo thay đổi kéo dài trong hành vi hằng ngày. Đi làm đổi tính vì mỗi ngày phải dậy đúng giờ, làm xong việc được giao. Một biến cố lớn nhưng không làm nếp sống đổi bao nhiêu thì cũng khó để lại dấu vết lâu dài.
Ý này nối với bài về can thiệp thay đổi tính cách trong cùng danh mục: dù đổi do hoàn cảnh hay do chủ động, con đường đều đi qua hành vi lặp lại.
Góc nhìn hôm nay
- Đừng chờ biến cố để đổi. Kết hôn hay có con không tự động khiến ai đó điềm tĩnh, chu đáo hơn. Những gì muốn có cần được tập từ bây giờ.
- Đừng sợ biến cố "làm hỏng" mình. Con người có khả năng thích nghi lớn. Nhiều thay đổi sau cú sốc là tạm thời.
- Vai trò mới là cơ hội. Bước vào công việc, một mối quan hệ, một trách nhiệm mới là lúc thói quen dễ đổi nhất. Dùng lúc ấy để chọn nếp mình muốn giữ.
- Bớt kỳ vọng người khác đổi sau một sự kiện. "Cưới rồi sẽ thay đổi" là niềm tin phổ biến nhưng không được nghiên cứu ủng hộ nhiều.
Người muốn đọc thêm có thể tìm tổng quan của Bleidorn, Hopwood và Lucas (2018) về biến cố đời người và tính cách, hoặc các bài của Brent Roberts về nguyên tắc đầu tư xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Biến cố lớn có làm thay đổi tính cách không?
Có, nhưng thường ít hơn người ta tưởng. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy biến cố như đi làm hay mối quan hệ gắn bó đầu tiên đi cùng những dịch chuyển nhỏ, còn nhiều biến cố khác cho kết quả không nhất quán.
Có con rồi tính cách có thay đổi không?
Nhiều nghiên cứu theo dõi cha mẹ từ khi mang thai tới vài năm sau không thấy tính cách thay đổi đáng kể ở mức trung bình. Từng người có thể thay đổi theo những hướng khác nhau, nhưng làm cha mẹ không tự động làm ai đó điềm tĩnh hơn.
Đi làm có làm người ta chín chắn hơn không?
Có bằng chứng tương đối vững rằng bước vào công việc hoặc học nghề đi cùng sự gia tăng tận tâm, vì công việc đòi hỏi đúng giờ, giữ lời và hoàn thành nhiệm vụ đều đặn.
Lấy vợ, lấy chồng có làm tính cách thay đổi không?
Thay đổi sau kết hôn thường nhỏ và không nhất quán giữa các nghiên cứu. Một số ghi nhận hướng ngoại và cởi mở giảm nhẹ, nhưng niềm tin "cưới rồi sẽ thay đổi" không được nghiên cứu ủng hộ nhiều.
Trưởng thành sau sang chấn là gì?
Đó là khái niệm do Tedeschi và Calhoun đặt ra, chỉ những thay đổi tích cực người ta cảm nhận sau biến cố đau buồn. Bằng chứng chủ yếu dựa trên tự kể, nên cảm giác "mình đã khác" và thay đổi đo được không phải lúc nào cũng khớp.
