Bandura và thuyết nhận thức xã hội: nhân cách học từ người khác

Thuyết nhận thức xã hội của Albert Bandura (1925–2021) cho rằng nhân cách không chỉ là những nét có sẵn bên trong, mà hình thành và thể hiện qua tương tác liên tục giữa con người, hành vi và môi trường. Phần lớn những gì ta làm được học bằng cách quan sát người khác, và niềm tin vào năng lực của bản thân — tự tin vào năng lực (self-efficacy) — ảnh hưởng mạnh tới việc ta dám thử, cố gắng và bền bỉ đến đâu. Bandura trình bày đầy đủ lý thuyết này trong cuốn Social Foundations of Thought and Action năm 1986.

Từ một làng nhỏ ở Canada tới Stanford

Bandura sinh năm 1925 ở Mundare, một làng nhỏ ở tỉnh Alberta, Canada, trong gia đình nhập cư gốc Đông Âu. Trường làng thiếu thầy, thiếu sách; về sau ông hay nhắc rằng học trò ở đó phải tự lo việc học của mình — một trải nghiệm có lẽ góp phần vào niềm tin của ông về khả năng tự điều chỉnh của con người.

Ông học ở Đại học British Columbia, làm tiến sĩ ở Đại học Iowa, rồi về Đại học Stanford năm 1953 và gắn bó ở đó suốt sự nghiệp. Năm 1974 ông làm chủ tịch Hội Tâm lý học Mỹ. Năm 2016, ông được trao Huân chương Khoa học Quốc gia của Mỹ.

Thí nghiệm búp bê Bobo: học bằng cách nhìn

Đầu thập niên 1960, chủ nghĩa hành vi cho rằng con người học chủ yếu qua phần thưởng và hình phạt trực tiếp. Bandura và cộng sự (Dorothea Ross, Sheila Ross) làm một loạt thí nghiệm để chỉ ra một con đường khác.

Trẻ mẫu giáo ở trường thực hành của Stanford được cho xem một người lớn chơi với một búp bê bơm hơi lớn — loại bị đánh ngã lại bật dậy. Một nhóm thấy người lớn đấm, đá, la mắng búp bê; nhóm khác thấy người lớn chơi lặng lẽ với đồ chơi khác. Sau đó, khi được để một mình trong phòng có búp bê, trẻ ở nhóm thứ nhất có xu hướng bắt chước những hành vi hung hăng đó nhiều hơn rõ rệt, kể cả những câu nói và động tác cụ thể chúng đã thấy.

Các thí nghiệm tiếp theo cho thấy trẻ học được hành vi ngay cả khi chỉ xem qua phim, và việc người mẫu được khen hay bị phạt ảnh hưởng tới việc trẻ có làm theo hay không — nhưng không ảnh hưởng nhiều tới việc trẻ biết cách làm.

Những lời phê bình nên biết

Thí nghiệm Bobo nổi tiếng nhưng cũng bị phê bình: búp bê vốn được làm ra để đấm, nên "đánh búp bê" khó coi là hung hăng thật với người; tình huống phòng thí nghiệm khác đời sống; và các thí nghiệm ngày nay sẽ phải qua xét duyệt đạo đức chặt hơn khi làm với trẻ nhỏ. Dù vậy, ý chính — con người học được rất nhiều chỉ bằng quan sát — đã được xác nhận qua nhiều hướng nghiên cứu khác.

Học qua quan sát gồm những bước nào

Bandura mô tả bốn quá trình phải diễn ra để quan sát chuyển thành hành vi:

1. Chú ý: phải để ý tới người mẫu. Người mình quý, người có uy tín, người giống mình dễ được chú ý hơn.
2. Ghi nhớ: lưu lại điều đã thấy, bằng hình ảnh hoặc lời.
3. Tái hiện: có đủ khả năng để làm lại. Xem người khác đánh đàn chưa đủ để đánh được.
4. Động cơ: có lý do để làm — mong được khen, thấy người mẫu được lợi, hay tự thấy đáng làm.

Cách nhìn này giải thích vì sao hai người cùng lớn lên trong một môi trường vẫn học được những điều khác nhau: mỗi người chú ý vào những hình mẫu khác nhau và có động cơ khác nhau.

Quyết định qua lại: con người không chỉ bị môi trường nặn

Năm 1977, Bandura in Social Learning Theory; đến năm 1986, ông đổi tên lý thuyết thành thuyết nhận thức xã hội để nhấn mạnh vai trò của suy nghĩ. Ý trung tâm là quyết định qua lại ba chiều: yếu tố cá nhân (suy nghĩ, niềm tin, cảm xúc), hành vi, và môi trường ảnh hưởng lẫn nhau.

Ví dụ: một sinh viên tin mình học được ngoại ngữ (yếu tố cá nhân) nên đăng ký câu lạc bộ nói tiếng Anh (hành vi). Ở đó gặp bạn bè cùng chí hướng (môi trường đổi), được khích lệ, tiến bộ, càng tin vào mình hơn. Vòng lặp có thể đi theo chiều ngược lại với người tin mình "không có khiếu".

So với các lý thuyết khác trong danh mục này, điểm khác căn bản nằm ở chỗ con người được xem là tác nhân chủ động — tự đặt mục tiêu, tự quan sát, tự thưởng phạt mình — chứ không chỉ là sản phẩm của xung năng (Freud) hay của nét bẩm sinh.

Tự tin vào năng lực: khái niệm được trích nhiều nhất

Năm 1977, Bandura công bố bài báo về self-efficacy trên tạp chí Psychological Review; đến năm 1997, ông viết cả một cuốn sách về nó. Tự tin vào năng lực là niềm tin của một người rằng mình làm được một việc cụ thể trong một hoàn cảnh cụ thể. Nó khác lòng tự trọng (cảm giác mình có giá trị nói chung): một người có thể tự trọng cao nhưng không tin mình nói được trước đám đông.

Khái niệm này lan rộng ra giáo dục, thể thao, y tế (bỏ thuốc lá, tập luyện), quản trị — có lẽ là phần ứng dụng rộng nhất trong di sản của Bandura.

Bandura, Mischel và cuộc tranh luận về tính cách

Thuyết nhận thức xã hội ra đời cùng lúc với cuộc tranh luận "người hay tình huống" mà Walter Mischel mở ra năm 1968. Cả hai, cùng làm việc ở Stanford, đều nhấn rằng hành vi phụ thuộc nhiều vào cách một người hiểu tình huống. Mischel về sau cùng Yuichi Shoda đề xuất nhìn tính cách như những mẫu "nếu… thì…" ổn định: một người có thể luôn nóng nảy khi bị phê bình trước mặt người khác, nhưng rất kiên nhẫn với trẻ nhỏ.

Ngày nay, cách tiếp cận nét tính cách (như Big Five) và cách tiếp cận nhận thức xã hội thường được xem là bổ sung cho nhau: một bên mô tả xu hướng chung, một bên giải thích hành vi biến đổi theo tình huống và quá trình học.

Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về

Từ Bandura có ba ý dùng được ngay. Một: người lớn là hình mẫu, dù có muốn hay không — trẻ học từ việc ta làm nhiều hơn lời ta dặn. Hai: niềm tin vào năng lực được xây chủ yếu bằng những thành công nhỏ có thật, nên chia việc khó thành bước vừa sức thường hiệu quả hơn khích lệ suông. Ba: tính cách không phải bản án; môi trường và thói quen mình chọn cũng góp phần tạo nên con người mình.

Muốn đọc thêm, chương về học tập và chương về nhân cách trong giáo trình tâm lý học nhập môn đều có phần về Bandura; người đọc tiếng Anh có thể tìm cuốn Self-Efficacy: The Exercise of Control (1997), hoặc các đoạn phim tư liệu gốc về thí nghiệm Bobo vẫn được dùng trong giảng dạy.