Phần lớn những từ quen thuộc dùng để tả tính người trong tiếng Việt có thể đặt gần đúng lên năm chiều của mô hình Big Five: "chu đáo" gần với tận tâm, "dễ tính" gần với dễ chịu, "xởi lởi" là sự pha trộn giữa hướng ngoại và dễ chịu. Nhưng nhiều từ mang hai chiều cùng lúc, nhiều từ kèm sẵn lời khen chê, và có cả một nhóm từ về cách cư xử trong quan hệ — "biết điều", "ý tứ", "trọng thể diện" — mà năm chiều chưa bắt hết. Vì chưa có nghiên cứu từ vựng tiếng Việt quy mô lớn được trích dẫn rộng rãi, mọi bản đồ dưới đây là cách diễn giải, không phải kết quả đo.
Vì sao lại đi tìm tính cách trong từ điển
Mô hình Big Five ra đời từ một ý tưởng gọi là giả thuyết từ vựng: những khác biệt giữa người với người quan trọng tới mức ai cũng cần nói về chúng thì sớm muộn sẽ được đặt thành từ trong ngôn ngữ. Năm 1936, Gordon Allport và Henry Odbert lọc từ điển tiếng Anh và thu được khoảng 18.000 từ mô tả con người. Qua nhiều thập niên, các nhà nghiên cứu như Raymond Cattell, Warren Norman, Lewis Goldberg rút gọn danh sách, cho người tham gia tự đánh giá bằng các từ ấy rồi dùng phân tích nhân tố tìm các nhóm từ hay đi cùng nhau. Năm nhóm lớn hiện ra lặp đi lặp lại, và Goldberg gọi chúng là "Big Five".
Nếu giả thuyết từ vựng đúng, tiếng Việt cũng phải chứa những trục tương tự. Đối chiếu vốn từ tả tính cách tiếng Việt với năm chiều vừa là cách thử mô hình, vừa là cách hiểu chính ngôn ngữ của mình.
Năm chiều, đọc bằng từ tiếng Việt
Bảng sau xếp các từ thông dụng theo hai đầu của mỗi chiều. Mỗi chiều là một thang liên tục, ai cũng có điểm ở cả năm thang, nên các từ ở hai đầu chỉ là hai cực để dễ hình dung.
| Chiều | Phía cao | Phía thấp |
|---|---|---|
| Hướng ngoại | sôi nổi, hoạt bát, năng nổ, hoạt ngôn, thích chỗ đông | ít nói, trầm, kín đáo, thích yên tĩnh |
| Dễ chịu | dễ tính, hiền, tốt bụng, nhường nhịn, cả nể | khó tính, hay bắt bẻ, gay gắt, cứng rắn |
| Tận tâm | chu đáo, cẩn thận, ngăn nắp, chỉn chu, chăm chỉ | tuỳ hứng, đểnh đoảng, lơ đễnh, cẩu thả |
| Bất ổn cảm xúc | hay lo, cả nghĩ, dễ tự ái, hay tủi thân, dễ cáu | điềm tĩnh, bình thản, vô tư, vững vàng |
| Cởi mở với trải nghiệm | tò mò, ham hiểu biết, mơ mộng, thích cái mới | thực tế, quen nếp, chuộng cái cũ |
Lưu ý về tên gọi: chiều thứ tư trong tiếng Anh là "neuroticism", trong tài liệu tiếng Việt nên dịch là bất ổn cảm xúc hoặc nhạy cảm cảm xúc, không dịch "thần kinh" hay "loạn thần kinh" — những chữ đó gây hiểu nhầm và kỳ thị.
Cùng một hành vi, hai cách gọi: lớp khen chê trong từ
Nhìn kỹ bảng trên sẽ thấy nhiều từ đi thành cặp: cùng tả một hành vi nhưng một từ khen, một từ chê.
| Hành vi | Gọi theo cách khen | Gọi theo cách chê |
|---|---|---|
| Để ý từng chi tiết | kỹ tính, chỉn chu | khó tính, cầu kỳ |
| Không câu nệ chi tiết | xuề xoà, dễ tính | cẩu thả, qua loa |
| Hay đồng ý với người khác | hiền, biết nhường | cả nể, nhu nhược |
| Nói điều mình nghĩ | thẳng thắn | bộp chộp, thiếu tế nhị |
| Giữ tiền cẩn thận | tiết kiệm, biết lo xa | keo kiệt, bủn xỉn |
| Thích thử cái mới | năng động, phóng khoáng | cả thèm chóng chán |
Hiện tượng này không riêng tiếng Việt. Năm 1967, nhà tâm lý học Dean Peabody chỉ ra rằng từ tả tính cách mang hai lớp nghĩa: lớp mô tả (người đó làm gì) và lớp đánh giá (việc đó tốt hay xấu). Khi xây dựng thang đo, các nhà nghiên cứu cố chọn câu ít mang lớp đánh giá, vì từ đánh giá kéo người trả lời về phía tự khen. Với tiếng Việt — một ngôn ngữ giàu từ khen chê tinh tế — đây là việc khó khi dịch bảng hỏi.
Những từ nằm giữa hai chiều
Không ít từ quen thuộc không rơi gọn vào một chiều nào. Các nhà nghiên cứu đã tính tới điều này: năm 1992, Willem Hofstee, Boele de Raad và Lewis Goldberg đề xuất mô hình AB5C, xếp từ tả tính cách vào các "góc" giữa hai chiều thay vì ép vào một chiều. Một vài từ tiếng Việt đọc theo cách này:
- Xởi lởi: cởi mở trong giao tiếp, dễ cho, dễ mời. Đó là hướng ngoại pha dễ chịu. Một người hướng ngoại nhưng ít dễ chịu sẽ "sôi nổi" mà không "xởi lởi".
- Nóng tính: dễ nổi giận và dễ bộc lộ cơn giận ra ngoài. Trong bộ đo NEO-PI-R của Costa và McCrae, "dễ giận" là một khía cạnh của chiều bất ổn cảm xúc; còn việc gay gắt với người khác lại gần đầu thấp của chiều dễ chịu.
- Hiền: vừa ôn hoà với người (dễ chịu), vừa ít khi bùng cảm xúc (ổn định).
- Cả nể: dễ chịu cao cộng với ít quyết đoán — mà quyết đoán lại là một khía cạnh của hướng ngoại.
- Lanh lợi: nhanh nhạy, hoạt bát — một phần hướng ngoại, một phần cởi mở, thậm chí dính cả năng lực chứ không chỉ tính cách.
- Chu đáo: thường được xếp vào tận tâm, nhưng "chu đáo với khách" còn mang ý quan tâm người khác, tức là có phần dễ chịu.
Điều này giải thích vì sao bài trắc nghiệm Big Five dịch sang tiếng Việt đôi khi cho kết quả "lạ" với người làm: từ mà họ dùng để tự tả mình nằm ở góc giữa hai chiều, còn bảng hỏi lại tách chúng ra.
Nhóm từ năm chiều chưa bắt hết
Có một nhóm từ rất quan trọng trong đời sống Việt nhưng khó đặt lên bản đồ Big Five:
- Biết điều: hiểu mình đứng ở đâu trong quan hệ và cư xử cho phải.
- Ý tứ: để ý cảm nhận của người khác, không làm ai ngượng.
- Trọng thể diện, sĩ diện: quan tâm tới hình ảnh của mình trong mắt người khác.
- Biết trên biết dưới, lễ phép: cư xử đúng vai vế.
- Ăn ở có trước có sau: giữ nghĩa với người từng giúp mình.
Những từ này có chung một điểm: chúng tả cách một người cư xử trong mạng quan hệ, chứ không tả một xu hướng cá nhân đứng riêng. Nhóm của Fanny Cheung ở Hồng Kông, khi xây dựng bảng đo tính cách cho người Hoa (CPAI) từ chính văn hoá bản địa, đã tìm thấy một nhân tố mà họ gọi là "quan hệ liên cá nhân" — gồm coi trọng hoà khí, thể diện, ân tình — không trùng gọn với chiều nào trong năm chiều. Nhiều từ tiếng Việt kể trên có lẽ gần với nhân tố ấy hơn là với Big Five. Tuy vậy, đây là suy luận từ nghiên cứu ở cộng đồng gần gũi, chưa được kiểm chứng riêng với tiếng Việt.
Vì sao chưa có bản đồ chắc chắn
Muốn biết tiếng Việt thật sự có bao nhiêu trục tính cách, cần làm lại điều Allport, Goldberg đã làm với tiếng Anh: lọc từ điển lấy hết từ tả người, cho một mẫu lớn người Việt tự đánh giá và đánh giá người quen bằng các từ ấy, rồi phân tích xem từ nào đi cùng từ nào. Các nghiên cứu theo hướng này đã được làm với tiếng Đức, Hà Lan, Hàn, Hoa, Philippines và nhiều thứ tiếng khác, kết quả thường thấy năm hoặc sáu chiều, đôi khi kèm những chiều riêng. Với tiếng Việt, tính tới nay chưa thấy công trình như vậy được trích dẫn rộng rãi trong giới nghiên cứu quốc tế.
Thêm vào đó, nghĩa từ đổi theo vùng và theo thế hệ. "Dễ tính" ở chỗ này là khen, ở chỗ khác lại hàm ý "dễ dãi". Một nghiên cứu nghiêm túc sẽ phải tính tới các khác biệt ấy.
Góc nhìn hôm nay: dùng từ tả tính cách cho chính xác
- Khi tả người khác, chọn từ mô tả trước, từ đánh giá sau. "Anh ấy để ý từng chi tiết" giúp người nghe hình dung; "anh ấy khó tính" đã kèm phán xét.
- Khi tự tả mình, thử đổi cặp khen – chê. Nếu mình tự thấy "cẩn thận", người khác có thể thấy "chậm"; biết cả hai cách gọi giúp hiểu vì sao người khác phản ứng khác mình nghĩ.
- Khi làm trắc nghiệm dịch, đọc chậm từng câu, trả lời theo hành vi thật, đừng theo nghĩa khen chê của từ.
- Đừng ép mọi thứ vào năm chiều. Biết điều, ý tứ là những phẩm chất có thật và đáng quý, dù mô hình chưa có chỗ riêng cho chúng.
Muốn đi sâu, có thể đọc các bài tổng quan tiếng Anh về giả thuyết từ vựng và các nghiên cứu Big Five xuyên ngôn ngữ, hoặc tra chéo các nhóm từ tính cách trong từ điển tiếng Việt để tự lập bản đồ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Dễ tính thuộc nét nào trong Big Five?
"Dễ tính" gần nhất với chiều dễ chịu (agreeableness): hoà nhã, nhường nhịn, ít bắt bẻ. Nó cũng phần nào gắn với sự ổn định cảm xúc, vì người dễ tính thường ít cáu. Đây là cách đối chiếu gần đúng, không phải kết quả đo.
Chu đáo là tính cách gì?
Chu đáo thường được xếp vào chiều tận tâm: cẩn thận, lo trước, làm đâu ra đấy. Khi nói "chu đáo với người khác", từ này còn mang ý quan tâm, nên có thêm phần của chiều dễ chịu.
Xởi lởi nghĩa là gì?
Xởi lởi là cởi mở, dễ gần, sẵn lòng mời mọc và cho đi. Theo khung Big Five, đó là sự pha trộn giữa hướng ngoại và dễ chịu: một người sôi nổi nhưng không dễ chịu thì chưa chắc đã xởi lởi.
Neuroticism dịch sang tiếng Việt là gì?
Nên dịch là bất ổn cảm xúc hoặc nhạy cảm cảm xúc. Không nên dịch "thần kinh" hay "loạn thần kinh", vì chiều này chỉ mức dễ trải qua lo lắng, buồn bực trong đời thường, không phải bệnh lý.
Có nghiên cứu Big Five riêng cho tiếng Việt không?
Bảng hỏi Big Five đã có bản dịch và được dùng trong một số nghiên cứu trong nước. Nhưng một nghiên cứu từ vựng tiếng Việt quy mô lớn, lọc từ điển để tìm các trục tính cách như với tiếng Anh, tính tới nay chưa thấy được trích dẫn rộng rãi.
