"Nết" là chữ thuần Việt chỉ cách một người thường cư xử, lặp đi lặp lại đến thành thói, nhìn thấy được qua lời ăn tiếng nói và việc làm hằng ngày. Khác với chữ "tính" thiên về cái bên trong, "nết" nghiêng về cái lộ ra ngoài, và gần như lúc nào cũng mang theo một lời khen hay chê. Vì vậy "tính nết" rất gần với "tính cách" của tâm lý học, nhưng không trùng hẳn: tâm lý học cố tả cho trung tính, còn chữ "nết" thì sinh ra để đánh giá.
Nết nghĩa là gì: từ điển và cách dùng hằng ngày
Các từ điển tiếng Việt thông dụng thường giải nghĩa "nết" là đặc điểm tính tình và thói quen của một người, thể hiện qua cách ăn ở, cư xử. Hai ý trong lời giải ấy đáng để ý. Ý thứ nhất là tính tình, tức cái gốc bên trong. Ý thứ hai là thói quen thể hiện ra, tức cái người khác quan sát được. Chữ "nết" buộc hai ý đó vào nhau: người Việt biết nết một người không phải nhờ hỏi người ấy nghĩ gì về mình, mà nhờ nhìn người ấy sống qua nhiều ngày.
Trong lời nói hằng ngày, "nết" ít khi đứng một mình. Nó đi kèm từ khác để tạo thành cụm quen thuộc: "tính nết", "nết na", "nết ăn nết ở", "cái nết", "hư thân mất nết", "trái tính trái nết". Có lúc "nết" được dùng như một danh từ trỏ thẳng vào một thói cụ thể: "cái nết hay cãi", "cái nết ngủ nướng", "nết hay để bừa đồ". Ở cách dùng này, "nết" gần như đồng nghĩa với "thói" hoặc "tật", chỉ khác là "tật" thường nặng nghĩa chê hơn.
Một họ từ quanh chữ nết
Bảng dưới gom những cách nói hay gặp nhất, kèm sắc thái thường đi theo. Sắc thái có thể đổi theo vùng và theo thế hệ, nên đây là cách hiểu phổ biến chứ không phải định nghĩa cứng.
| Cách nói | Nghĩa thường dùng | Sắc thái |
|---|---|---|
| tính nết | tính tình và thói cư xử nói chung | trung tính, dùng được cả khen lẫn chê |
| nết na | đứng đắn, hiền hoà, biết giữ ý | khen, trước đây chủ yếu dành cho con gái |
| nết ăn nết ở | cách sinh hoạt, đối xử trong nhà và với người xung quanh | thường dùng khi nhận xét người sống chung |
| cái nết + thói cụ thể | một thói lặp lại, như "cái nết hay quên" | thường hơi chê, đôi khi đùa |
| trái tính trái nết | khó chiều, phản ứng khác người, khó đoán | chê nhẹ hoặc than |
| đổi tính đổi nết | cách cư xử thay đổi rõ so với trước | trung tính, tuỳ đổi theo hướng nào |
| hư thân mất nết | sống buông thả, trái chuẩn mực | chê nặng, mang tính phán xét đạo đức |
Nhìn cả bảng sẽ thấy một điều: chỉ "tính nết" và "đổi tính đổi nết" là tương đối trung tính. Phần còn lại hoặc khen, hoặc chê. Đây là khác biệt lớn nhất giữa vốn từ dân gian và ngôn ngữ của tâm lý học nhân cách.
Tính và nết: cái bên trong và cái lộ ra
"Tính" là chữ Hán Việt, gặp trong "bản tính", "tính tình", "cá tính", "thiên tính". Trong truyền thống Nho học, "tính" là cái trời phú, có sẵn từ lúc sinh ra. Mạnh Tử cho rằng tính người vốn thiện, Tuân Tử cho rằng tính người vốn ác và phải nhờ giáo hoá — tranh luận ấy theo các nhà nho vào cả nền học Việt Nam. Dù theo bên nào, "tính" vẫn được hiểu là thứ nằm sâu, khó thấy trực tiếp.
"Nết" thì nằm ở bề mặt. Một người có thể "tính hiền nhưng nết bừa bộn", "tính nóng nhưng nết ăn ở chu đáo". Tiếng Việt cho phép tách hai lớp này ra, và người nói thường hiểu ngay: lớp dưới là khí chất, phản ứng tự nhiên; lớp trên là cách sống đã thành nếp, phần lớn do học và rèn mà có.
Tâm lý học hiện đại cũng có một sự phân biệt gần giống. Các nhà nghiên cứu tính khí trẻ em, như Alexander Thomas và Stella Chess, dùng chữ temperament (tính khí) để chỉ những khác biệt xuất hiện rất sớm, như mức hoạt động hay độ nhạy với cái mới. Còn personality (tính cách, nhân cách) là thứ rộng hơn, hình thành dần từ tính khí cộng với kinh nghiệm sống. "Tính" của tiếng Việt khá gần tính khí; "nết" gần với phần thói quen cư xử được vun lên trên đó. Điều này không có nghĩa ông bà ta "đã biết tâm lý học"; người quan sát kỹ ở đâu cũng nhận ra những lớp tương tự.
Nết na: chữ đẹp nhưng nặng chuẩn mực giới
"Nết na" là lời khen quen thuộc nhất có chữ "nết". Một cô gái "nết na" là người hiền, đứng đắn, nói năng nhỏ nhẹ, biết giữ ý trước người lớn. Ít khi nghe khen một cậu con trai là "nết na"; với con trai người ta hay nói "ngoan", "hiền", "đàng hoàng".
Sự lệch này không ngẫu nhiên. Trong xã hội cũ, phẩm hạnh của phụ nữ được đo bằng bộ chuẩn "công, dung, ngôn, hạnh" của lễ giáo Nho gia, và "nết na" gần như là cách nói nôm của chữ "hạnh". Một cô gái bị chê "không nết na" có thể chịu thiệt trong chuyện cưới hỏi, trong khi một cậu trai cùng cách cư xử lại chỉ bị coi là "nghịch". Nghĩa là chữ "nết" không chỉ tả hành vi mà còn mang theo kỳ vọng xã hội khác nhau cho từng giới.
Nhìn từ tâm lý học nhân cách, những gì gói trong "nết na" thật ra là một hỗn hợp của nhiều chiều khác nhau: một phần là mức dễ chịu (agreeableness) — hoà nhã, tránh va chạm; một phần là mức tận tâm (conscientiousness) — chừng mực, ngăn nắp; một phần là mức hướng ngoại thấp — ít ồn ào. Không chiều nào trong số đó là "tốt" tuyệt đối. Một người hơi ồn ào, nói thẳng, có thể vẫn là người tử tế và đáng tin. Hiểu như vậy giúp đọc chữ "nết na" như một chuẩn mực của một thời, không phải thước đo giá trị con người.
Nết ăn nết ở: tính cách nhìn qua sinh hoạt
"Ăn ở" trong tiếng Việt không chỉ là ăn và ở. Nó là cả cách đối xử: "ăn ở có trước có sau", "ăn ở phải đạo". "Nết ăn nết ở" vì vậy là bức tranh tổng hợp về một người khi sống chung: có dọn dẹp không, có giữ lời không, có biết nhường không, có để ý người khác không.
Điều đáng chú ý là cách đánh giá này dựa hoàn toàn vào quan sát lặp lại. Bà mẹ chồng thời xưa không đưa con dâu bảng hỏi; bà nhìn vài tháng rồi kết luận. Tâm lý học cũng có một hướng tiếp cận tương tự. Năm 1983, David Buss và Kenneth Craik đề xuất cách hiểu nét tính cách như tần suất của những hành vi tiêu biểu: một người "hay giúp đỡ" là người, trong một khoảng thời gian, thực hiện nhiều hành vi giúp đỡ hơn mức trung bình. Hướng này có giới hạn, nhưng ý cốt lõi rất gần với "nết": tính cách là thứ thấy được qua hành vi lặp lại, không phải qua một lần.
Cũng vì dựa vào quan sát, "nết ăn nết ở" có điểm mạnh và điểm yếu giống hệt đánh giá từ người quen trong nghiên cứu tính cách:
- Điểm mạnh: người sống chung lâu thấy được những thói mà người trong cuộc không nhận ra hoặc không muốn khai.
- Điểm yếu: người quan sát chỉ thấy một bối cảnh (trong nhà), và thường đánh giá theo chuẩn của chính mình. Một người "nết ở bừa" trong mắt người kỹ tính có thể chỉ là người bình thường trong mắt người khác.
Nết, tính cách, nhân cách, phẩm hạnh: đặt cạnh nhau
Tiếng Việt hiện nay có khá nhiều chữ cùng vùng nghĩa. Dùng lẫn thì không sao trong trò chuyện, nhưng khi đọc tài liệu tâm lý học thì nên phân biệt:
| Chữ | Thiên về | Có kèm khen chê không |
|---|---|---|
| tính khí | phản ứng tự nhiên, xuất hiện sớm | ít |
| tính cách | xu hướng suy nghĩ, cảm xúc, hành động tương đối ổn định | trong tâm lý học: cố giữ trung tính |
| nhân cách | con người nói chung, trong tiếng Việt thường kèm nghĩa đạo đức | có, "nhân cách tốt", "mất nhân cách" |
| tính nết | tính tình cộng thói cư xử thấy được | thường có |
| phẩm hạnh, đức hạnh | giá trị đạo đức của hành vi | luôn có |
Gordon Allport, người đặt nền cho tâm lý học nét tính cách, từng chủ trương tách hẳn hai chữ personality và character trong tiếng Anh. Ý của ông, nói gọn: "character" là tính cách đã bị đem ra đánh giá theo chuẩn đạo đức, còn khoa học nên nghiên cứu tính cách trước khi đánh giá. Chữ "nết" của tiếng Việt thì nằm đúng chỗ giao nhau: vừa tả, vừa đánh giá. Đó là lý do một bài trắc nghiệm tính cách dịch sang tiếng Việt nên tránh chữ "nết", vì nó kéo người làm bài về phía tự khen hoặc tự chê.
Góc nhìn hôm nay: dùng chữ nết cho công bằng
Chữ "nết" không có lỗi. Nó là một phần đẹp của tiếng Việt, gói được cả tính tình lẫn cách sống trong một âm tiết. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ nó rất dễ trượt sang phán xét. Vài cách dùng giúp giữ lại cái hay mà bớt cái nặng:
- Gắn chữ nết với hành vi cụ thể. "Cái nết hay để quần áo trên ghế" nói được điều cần nói; "đồ mất nết" thì chỉ làm người nghe tổn thương.
- Nhớ rằng nết là thói, mà thói thì đổi được. Nghiên cứu về thay đổi tính cách cho thấy thói quen hành vi thay đổi dễ hơn nhiều so với xu hướng cảm xúc gốc. Gọi tên một thói cụ thể mở ra đường sửa; dán nhãn cả con người thì đóng đường đó lại.
- Tách chuẩn mực một thời khỏi giá trị con người. "Không nết na" theo chuẩn cũ có khi chỉ là một cô gái nói thẳng, cười to — những nét chẳng có gì sai.
- Nhìn nhiều bối cảnh trước khi kết luận. Người "nết ở bừa" ở nhà có thể rất ngăn nắp ở chỗ làm. Tính cách thật thường là một mẫu hình "nếu… thì…", không phải một chữ duy nhất.
Ai muốn đọc thêm về vốn từ tả người trong tiếng Việt có thể mở các từ điển tiếng Việt lớn và tra chéo một nhóm từ như "nết", "tính", "thói", "tật"; còn muốn hiểu cách tâm lý học tách tả và đánh giá thì các giáo trình nhập môn tâm lý học nhân cách đều có chương về Allport và giả thuyết từ vựng.
Câu hỏi thường gặp
Nết là gì trong tiếng Việt?
Nết là tính tình và thói cư xử của một người, nhìn thấy được qua cách ăn ở hằng ngày. Khác với "tính" thiên về bên trong, "nết" nghiêng về hành vi lặp lại mà người khác quan sát được. Chữ này thường kèm lời khen hoặc chê.
Tính nết và tính cách khác nhau thế nào?
Tính cách trong tâm lý học là xu hướng suy nghĩ, cảm xúc, hành động tương đối ổn định, được tả cố gắng trung tính. Tính nết là chữ đời thường, gộp cả tính tình lẫn thói quen cư xử và hầu như luôn mang đánh giá tốt xấu. Hai chữ gần nhau nhưng không thay thế hoàn toàn cho nhau.
Nết na nghĩa là gì?
Nết na là đứng đắn, hiền hoà, biết giữ ý, trước đây chủ yếu dùng để khen con gái. Chữ này gắn với chuẩn mực lễ giáo cũ về phẩm hạnh phụ nữ. Hôm nay nên hiểu nó như một chuẩn mực của một thời, không phải thước đo giá trị con người.
Nết ăn nết ở là gì?
Nết ăn nết ở là cách một người sinh hoạt và đối xử khi sống chung: ngăn nắp hay bừa bộn, giữ lời hay không, biết nhường hay không. Đây là đánh giá dựa trên quan sát lặp lại qua thời gian, giống cách tâm lý học coi nét tính cách là tần suất của những hành vi tiêu biểu.
Tính nết có thay đổi được không?
Có, nhất là phần thói quen cư xử. Nghiên cứu cho thấy hành vi cụ thể thay đổi dễ hơn xu hướng cảm xúc gốc, và tính cách nói chung vẫn chuyển dịch dần qua các giai đoạn đời. Gọi tên một thói cụ thể dễ sửa hơn là dán nhãn cả con người.
