"Ba tuổi nên nết" có phần đúng: nghiên cứu theo dõi trẻ từ nhỏ tới khi trưởng thành, nổi tiếng nhất là nghiên cứu Dunedin ở New Zealand, cho thấy một số nét tính khí quan sát được lúc ba tuổi có liên hệ với tính cách ở tuổi hai mươi mấy. Nhưng mối liên hệ ấy chỉ ở mức vừa phải, rất nhiều trẻ thay đổi đáng kể, nên không ai có thể nhìn một đứa trẻ ba tuổi mà đoán được người lớn sau này.
Một cách nói có mặt ở nhiều nền văn hoá
Nhiều gia đình Việt vẫn nói "ba tuổi nên nết", ý rằng tính nết bắt đầu định hình từ rất sớm. Ý ấy không riêng của người Việt. Tiếng Hán có câu "tam tuế khán lão" — nhìn đứa trẻ ba tuổi mà thấy được lúc già. Tiếng Nhật có câu "mitsugo no tamashii hyaku made", tạm hiểu là tâm tính đứa trẻ ba tuổi theo tới trăm tuổi. Tiếng Anh có câu thơ của William Wordsworth "The Child is father of the Man" — đứa trẻ là cha của người lớn.
Trong tiếng Việt, cách nói này đi cùng một nhóm câu về dạy dỗ: "uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn bi bô", "dạy con từ thuở còn thơ". Đặt cạnh nhau, ta thấy dân gian gửi gắm hai ý khác nhau:
- Ý thứ nhất: nét tính cách có từ sớm và kéo dài — một nhận xét về sự liên tục.
- Ý thứ hai: tuổi nhỏ là lúc dễ uốn nắn nhất — một lời khuyên về giáo dục.
Hai ý này thoạt nghe đối nhau: nếu nết đã định từ ba tuổi thì uốn để làm gì? Nghiên cứu hiện đại cho thấy cả hai đều có phần đúng, và chỗ gặp nhau của chúng mới là điều đáng biết.
Nghiên cứu Dunedin: theo một nghìn đứa trẻ từ ba tuổi
Nghiên cứu Sức khoẻ và Phát triển Đa ngành Dunedin theo dõi khoảng một nghìn trẻ sinh trong khoảng 1972–1973 ở thành phố Dunedin, New Zealand. Đây là một trong những nghiên cứu theo dõi dọc lâu và đầy đủ nhất thế giới, với tỷ lệ giữ người tham gia rất cao qua nhiều thập niên.
Khi các em ba tuổi, mỗi em trải qua một buổi kiểm tra phát triển kéo dài khoảng một tiếng rưỡi. Người kiểm tra không hỏi cha mẹ mà tự quan sát và ghi lại cách đứa trẻ cư xử: có chịu ngồi yên không, phản ứng thế nào với người lạ, có bỏ cuộc dễ không. Dựa trên các ghi chép ấy, nhóm của Avshalom Caspi và Phil Silva sau này chia trẻ thành năm nhóm hành vi.
| Nhóm (cách gọi trong nghiên cứu) | Hành vi quan sát lúc ba tuổi |
|---|---|
| Thích nghi tốt (well-adjusted) | Tự chủ phù hợp lứa tuổi, tự tin vừa phải, không quá lo trước người lạ — nhóm đông nhất |
| Kém tự kiểm soát (undercontrolled) | Bồn chồn, khó tập trung, dễ bộc phát cảm xúc |
| Dè dặt (inhibited) | Rụt rè, sợ hãi, chậm làm quen với người và việc lạ |
| Tự tin (confident) | Hăng hái, háo hức, nhanh làm quen với tình huống mới |
| Kín đáo (reserved) | Hơi e ngại lúc đầu nhưng không quá mức |
Cần nói rõ: đây là cách nhóm nghiên cứu xếp hành vi trong một buổi quan sát, để phân tích thống kê. Nó không phải nhãn dán cho từng đứa trẻ, và không có nhóm nào "tốt" hay "xấu" tuyệt đối.
Gặp lại các em ở tuổi 18, 21 và 26
Các báo cáo của Caspi và cộng sự lần lượt so sánh năm nhóm này khi người tham gia 18, 21 rồi 26 tuổi. Lần đo ở tuổi 26, công bố năm 2003, dùng cả lời tự khai lẫn đánh giá của người quen biết rõ họ.
Kết quả có hai mặt:
- Có sự nối tiếp. Trung bình, nhóm kém tự kiểm soát lúc ba tuổi lớn lên có xu hướng bốc đồng hơn, dễ căng thẳng và xung đột hơn những nhóm khác. Nhóm dè dặt lúc ba tuổi có xu hướng thận trọng hơn, ít chủ động trong giao tiếp hơn. Một buổi quan sát chừng chín mươi phút mà còn để lại dấu vết hơn hai mươi năm sau là điều đáng chú ý.
- Mức nối tiếp chỉ vừa phải. Chính các tác giả nhấn mạnh rằng các mối liên hệ này ở mức khiêm tốn. Trong mỗi nhóm có rất nhiều người lớn lên không giống "dự đoán". Biết một đứa trẻ thuộc nhóm nào lúc ba tuổi chỉ giúp đoán xu hướng của cả nhóm, không đoán được tương lai một người cụ thể.
Năm 2000, Caspi viết một bài tổng quan lấy luôn câu thơ của Wordsworth làm tiêu đề. Kết luận chung: có sự liên tục thật, nhưng nó là một sợi chỉ chứ không phải một sợi xích.
Trẻ "phản ứng cao" của Jerome Kagan
Một hướng nghiên cứu khác đến từ Jerome Kagan ở Đại học Harvard. Nhóm của ông quan sát trẻ khoảng bốn tháng tuổi trước đồ vật, âm thanh lạ. Khoảng một phần năm số trẻ phản ứng mạnh — vung tay chân, quấy khóc — được gọi là trẻ "phản ứng cao". Theo dõi về sau, những trẻ này có xu hướng dè dặt với cái lạ ở tuổi lên hai, và nhiều em vẫn thận trọng hơn bạn bè khi lớn.
Nhưng Kagan cũng thấy phần lớn các em không trở thành người cực kỳ nhút nhát. Nhiều em học được cách xử lý sự lo lắng ban đầu và lớn lên khá thoải mái trong giao tiếp. Kagan trình bày các kết quả này trong cuốn Galen's Prophecy (1994), và chính ông thường nhắc rằng khí chất bẩm sinh chỉ làm một số con đường dễ đi hơn, không chặn các con đường khác.
Vì sao nét sớm có thể kéo dài
Nếu tính khí sớm không phải định mệnh, vì sao nó vẫn để lại dấu? Các nhà nghiên cứu, dựa trên ý tưởng của Sandra Scarr và Kathleen McCartney năm 1983, chỉ ra ba cơ chế người và môi trường "ăn khớp" với nhau:
- Gợi phản ứng từ người khác. Một đứa trẻ hay cười làm người lớn bắt chuyện nhiều hơn; một đứa trẻ hay cáu làm người lớn dè chừng. Phản ứng ấy lại củng cố nét ban đầu.
- Diễn giải cùng một tình huống khác nhau. Trẻ dè dặt có thể thấy một bữa tiệc đông người là áp lực, trong khi trẻ hăng hái thấy là cơ hội.
- Tự chọn môi trường. Lớn lên, mỗi người tìm tới bạn bè, hoạt động, công việc hợp với mình, và môi trường ấy giữ cho nét cũ tồn tại.
Hiểu ba cơ chế này cũng là hiểu vì sao người lớn có thể làm điều gì đó: thay đổi cách mình phản ứng với một đứa trẻ, tạo môi trường vừa sức cho trẻ thử cái mới, là can thiệp vào đúng chỗ sợi chỉ được kéo dài.
Hai nghĩa của câu nói, đặt cạnh nghiên cứu
| Nghĩa dân gian | Điều nghiên cứu cho thấy |
|---|---|
| Nết có từ sớm, kéo dài về sau | Có sự nối tiếp ở mức vừa phải giữa tính khí lúc nhỏ và tính cách lúc lớn; ổn định thấp ở tuổi thơ và tăng dần theo tuổi |
| Phải dạy từ nhỏ | Môi trường và cách người lớn phản ứng có vai trò thật; mức "khớp" giữa tính khí trẻ và đòi hỏi của môi trường được các nhà nghiên cứu coi là quan trọng |
| Nhìn trẻ ba tuổi biết cả đời | Không đúng: phần lớn thay đổi, và dự đoán ở cấp nhóm không áp được cho từng người |
Góc nhìn hôm nay: dành cho cha mẹ và người chăm trẻ
- Tả hành vi, đừng dán nhãn. "Con cần thời gian làm quen người lạ" giúp người lớn biết cách đỡ; "con nhát" hay "con lì" dễ thành cái khung mà trẻ lớn lên trong đó.
- Không chấm điểm hay so sánh tính khí. Trẻ hăng hái và trẻ dè dặt đều có điểm mạnh riêng; so sánh anh chị em hay con nhà hàng xóm không giúp gì.
- Điều chỉnh độ khó của môi trường. Trẻ dè dặt cần được báo trước và làm quen từng bước; trẻ bồn chồn cần nhiều chỗ vận động và quy tắc rõ ràng.
- Kiên nhẫn với thời gian. Ở tuổi nhỏ, tính cách còn chuyển động nhiều nhất. Một giai đoạn khó không nói trước cả cuộc đời.
- Khi thật sự lo lắng về sự phát triển hay cảm xúc của trẻ, bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em là người nên hỏi, không phải các bảng tự chấm trên mạng.
Muốn đọc thêm, cuốn The Origins of You (2020) do nhóm nghiên cứu Dunedin viết cho độc giả phổ thông trình bày nhiều kết quả của dự án này; cuốn Galen's Prophecy của Kagan đi sâu vào khí chất trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Ba tuổi nên nết có đúng không?
Đúng một phần. Nghiên cứu Dunedin cho thấy một số nét quan sát lúc ba tuổi có liên hệ với tính cách ở tuổi 26, nhưng liên hệ ở mức vừa phải. Rất nhiều trẻ thay đổi đáng kể khi lớn lên.
Tính cách của trẻ hình thành từ khi nào?
Những khác biệt về tính khí như mức hoạt động, phản ứng với cái lạ đã thấy được từ những tháng đầu đời. Tính cách đầy đủ hình thành dần qua tuổi thơ và tuổi trẻ, và vẫn thay đổi khi trưởng thành.
Nghiên cứu Dunedin là gì?
Đó là nghiên cứu theo dõi khoảng một nghìn người sinh khoảng 1972–1973 ở Dunedin, New Zealand, từ nhỏ tới nay. Nó nổi tiếng với tỷ lệ giữ người tham gia rất cao và nhiều phát hiện về sức khoẻ, hành vi và tính cách qua các giai đoạn đời.
Trẻ nhút nhát lúc nhỏ có nhút nhát khi lớn không?
Không nhất thiết. Trẻ dè dặt có xu hướng thận trọng hơn bạn bè khi lớn, nhưng phần lớn không trở thành người cực kỳ nhút nhát. Cách người lớn hỗ trợ trẻ làm quen dần với cái mới có ảnh hưởng thật.
Cha mẹ có thay đổi được tính khí của con không?
Cha mẹ khó đổi tính khí gốc, nhưng ảnh hưởng tới cách trẻ học xử lý tính khí ấy. Tạo môi trường vừa sức, phản ứng bình tĩnh và tránh dán nhãn là những việc có ý nghĩa nhất.
