"Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời" đúng một nửa. Nghiên cứu tâm lý học cho thấy vị trí tương đối của một người so với người khác trên các thang tính cách khá ổn định khi đã trưởng thành — người hay lo vẫn thường lo hơn người bên cạnh. Nhưng tính cách không đứng yên: trung bình con người điềm tĩnh hơn, chu đáo hơn, dễ chịu hơn theo tuổi, và một phần thay đổi có thể chủ động tạo ra.
Câu nói từ đâu ra
Câu này vốn là thành ngữ tiếng Hán, đọc theo âm Hán Việt là "giang sơn dị cải, bản tính nan di" — núi sông dễ đổi, bản tính khó dời. Nó được dùng phổ biến ở Trung Hoa từ lâu và đi vào tiếng Việt qua con đường sách vở, truyện Tàu. Trong lời nói, có người nói "khó dời", có người nói "khó đổi", ý không khác.
Tiếng Việt có cả một nhóm câu cùng tinh thần:
- "Đánh chết cái nết không chừa" — thói đã quen thì phạt nặng cũng không bỏ.
- "Chứng nào tật nấy" — ai có thói gì vẫn cứ thói ấy.
- "Ngựa quen đường cũ" — dễ quay lại thói cũ, thường dùng với ý chê.
Điểm chung của cả nhóm: con người có một cái lõi khó lay, và ai muốn đổi người khác thì nên bớt kỳ vọng. Đó là một nhận xét có cơ sở từ kinh nghiệm sống. Câu hỏi là kinh nghiệm ấy đứng vững đến đâu khi đặt cạnh dữ liệu.
"Ổn định" có hai nghĩa rất khác nhau
Trước khi xem bằng chứng, cần tách hai câu hỏi mà câu tục ngữ gộp làm một.
Ổn định thứ hạng
Hình dung một lớp ba mươi học sinh được đo mức hay lo lắng năm 20 tuổi, rồi đo lại năm 40 tuổi. Nếu ai lo nhiều nhất lớp lúc 20 thì lúc 40 vẫn thuộc nhóm lo nhiều, ai bình thản nhất vẫn thuộc nhóm bình thản, thì ta nói thứ hạng ổn định. Đây là nghĩa gần nhất với "bản tính khó dời".
Thay đổi mức trung bình
Nhưng có thể cả lớp, sau hai mươi năm, đều bớt lo hơn. Thứ hạng giữ nguyên, mà ai cũng đã đổi. Đây là thay đổi mức trung bình. Câu tục ngữ hoàn toàn không tính tới khả năng này.
Hai loại thay đổi này độc lập với nhau. Một người có thể "vẫn là người hay lo nhất nhà" mà vẫn lo ít hơn chính mình mười năm trước. Nói người đó "không đổi" hay "đã đổi" đều đúng, tuỳ ta hỏi câu nào.
Bằng chứng cho phần "khó dời"
Năm 1890, William James viết trong The Principles of Psychology rằng đến khoảng ba mươi tuổi, tính cách đã "đông cứng như thạch cao". Gần một thế kỷ sau, Paul Costa và Robert McCrae dùng hình ảnh ấy khi trình bày dữ liệu cho thấy năm nét lớn khá ổn định ở người trưởng thành.
Bằng chứng mạnh nhất cho phần "khó dời" là tổng hợp của Brent Roberts và Wendy DelVecchio công bố năm 2000, gom hơn một trăm nghiên cứu theo dõi dọc. Họ thấy mức ổn định thứ hạng tăng dần theo tuổi: ở tuổi thơ, hệ số tương quan giữa hai lần đo cách nhau vài năm chỉ quanh 0,3; tới tuổi ba mươi lên khoảng 0,6; và đạt mức cao nhất, khoảng 0,7, trong quãng từ 50 tới 70 tuổi.
Con số 0,7 cao, nhưng không phải 1. Nó nghĩa là thứ hạng giữ được khá tốt, chứ không đóng băng. Và ở tuổi nhỏ, hệ số chỉ 0,3 cho thấy tính cách trẻ em còn chuyển động nhiều — một lý do để không vội kết luận về "bản tính" của một đứa trẻ.
Bằng chứng cho phần "vẫn đổi"
Thay đổi theo tuổi
Tổng hợp của Roberts, Kate Walton và Wolfgang Viechtbauer năm 2006 cho thấy trung bình, từ tuổi trẻ tới trung niên, người ta tăng mức tận tâm, dễ chịu và ổn định cảm xúc. Hiện tượng này được gọi là "nguyên tắc trưởng thành" và vẫn tiếp diễn sau tuổi ba mươi — tức là thạch cao chưa hề cứng hẳn như James nghĩ.
Khoảng cách càng xa, ổn định càng giảm
Ổn định cao chỉ đúng khi hai lần đo cách nhau vài năm. Một nghiên cứu ở Scotland, công bố năm 2016, tìm lại một nhóm người từng được giáo viên đánh giá tính cách năm 14 tuổi rồi đo lại khi họ gần 80 tuổi. Sau hơn sáu mươi năm, mối liên hệ giữa hai lần đo gần như biến mất. Phương pháp hai lần đo khác nhau nên kết quả cần đọc thận trọng, nhưng nó nhắc rằng "khó dời" trong vài năm không có nghĩa là "không dời" trong cả đời.
Thay đổi có chủ đích
Nathan Hudson và R. Chris Fraley năm 2015 theo dõi những sinh viên muốn thay đổi một nét của mình. Những người biến mong muốn thành mục tiêu hành vi cụ thể — kiểu "chủ động bắt chuyện với một người mới mỗi tuần" — có thay đổi nhỏ nhưng đo được theo hướng mong muốn sau vài tháng. Một tổng hợp của Roberts và cộng sự năm 2017 về các can thiệp tâm lý cũng thấy tính cách, nhất là mức ổn định cảm xúc, thay đổi đáng kể sau trị liệu.
Câu tục ngữ đúng ở đâu, sai ở đâu
| Câu tục ngữ ngầm nói | Nghiên cứu cho thấy |
|---|---|
| Người trưởng thành có một cái lõi khó đổi | Đúng phần lớn: thứ hạng tương đối khá ổn định, nhất là sau ba mươi tuổi |
| Không ai thay đổi được | Sai: mức trung bình vẫn đổi theo tuổi, và có thể đổi chủ động |
| Bản tính có từ sớm và giữ suốt đời | Quá mức: ở tuổi nhỏ tính cách còn biến động nhiều; qua nhiều chục năm ổn định giảm rõ |
| Đổi người khác là vô ích | Một nửa đúng: ép người khác đổi thường thất bại, nhưng tự người đó muốn đổi thì có cơ hội |
Vì sao câu nói vẫn được tin mạnh như vậy
Có mấy lý do khiến "bản tính khó dời" nghe đúng hơn thực tế:
- Ta gặp nhau trong cùng bối cảnh. Người nhà thấy nhau ở nhà, đồng nghiệp thấy nhau ở công ty. Bối cảnh lặp lại thì hành vi cũng lặp lại, dễ tưởng là "bản tính".
- Thay đổi chậm thì khó thấy. Một người bớt nóng tính dần trong mười năm sẽ không có ngày nào để người khác nói "à, đổi rồi".
- Ta nhớ lần tái phạm hơn những lần không. Một lần quay lại thói cũ được nhớ rất lâu; mười lần kiềm chế được thì quên.
- Thiên kiến quy cho tính cách. Lee Ross năm 1977 gọi là "lỗi quy kết cơ bản": khi giải thích hành vi người khác, ta hay đổ cho tính cách mà xem nhẹ hoàn cảnh. Ai làm sai một lần dễ bị coi là "bản chất nó thế".
Góc nhìn hôm nay: dùng câu tục ngữ cho đúng chỗ
Câu tục ngữ vẫn có ích, nếu dùng như một lời nhắc khiêm tốn chứ không như bản án.
- Với chính mình: đừng chờ một cú "lột xác". Thay đổi thực tế thường là thay một hành vi cụ thể, lặp lại trong nhiều tuần. Kỹ thuật lập kế hoạch dạng "nếu… thì…" (Peter Gollwitzer gọi là ý định thực thi) — "nếu thấy mình bắt đầu cao giọng thì dừng lại hít thở ba lần" — giúp biến mong muốn thành việc làm.
- Với người khác: chấp nhận rằng ép người khác đổi thường không hiệu quả; điều có thể làm là nói rõ hành vi nào làm mình khó chịu và vì sao.
- Với trẻ em: đừng dùng câu này để kết luận về một đứa trẻ. Ở tuổi nhỏ tính cách còn chuyển động nhiều nhất.
- Khi khó khăn kéo dài: nếu lo âu, buồn chán kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là hướng đúng — đó cũng là nơi nghiên cứu ghi nhận thay đổi rõ nhất.
Muốn đọc thêm, các giáo trình tâm lý học nhân cách hiện đại đều có chương về ổn định và thay đổi tính cách, trình bày các tổng hợp của Roberts và cộng sự kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giang sơn dễ đổi bản tính khó dời nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là núi sông còn dễ thay đổi hơn bản tính con người. Nó vốn là thành ngữ tiếng Hán "giang sơn dị cải, bản tính nan di", dùng để nói rằng tính nết đã thành thì rất khó sửa.
Bản tính con người có thay đổi được không?
Có, nhưng chậm và có giới hạn. Vị trí tương đối giữa người với người khá ổn định ở tuổi trưởng thành, trong khi mức trung bình vẫn đổi theo tuổi. Thay đổi có chủ đích, như đặt mục tiêu hành vi cụ thể hoặc qua trị liệu, cũng đã được ghi nhận.
Tính cách cố định ở tuổi nào?
Không có tuổi nào tính cách cố định hoàn toàn. Mức ổn định tăng dần và cao nhất vào khoảng 50 tới 70 tuổi, nhưng ngay lúc đó vẫn còn chỗ cho thay đổi. Ý cũ cho rằng tính cách "đông cứng" ở tuổi ba mươi đã được điều chỉnh.
Vì sao người ta hay nói chứng nào tật nấy?
Vì ta thường gặp một người trong cùng bối cảnh, nhớ lần họ tái phạm hơn những lần không, và có xu hướng đổ hành vi cho tính cách hơn hoàn cảnh. Những điều đó làm tính cách trông bất biến hơn thực tế.
Muốn thay đổi tính cách của mình nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ một hành vi cụ thể thay vì cả "bản tính", và lập kế hoạch dạng "nếu… thì…". Nghiên cứu cho thấy người đặt mục tiêu hành vi rõ ràng có thay đổi đo được sau vài tháng.
