Những câu kiểu "người miền này tính thế này, người miền kia tính thế kia" nên được coi là khuôn mẫu, tức định kiến, chứ không phải mô tả đúng về tính cách. Nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy khác biệt tính cách trung bình giữa các vùng, nếu có, thường rất nhỏ so với khác biệt giữa người với người trong cùng một vùng; còn hình dung phổ biến về "tính cách một dân tộc" thì nhiều khi không khớp với số đo thật. Hiểu điều này giúp tránh đánh giá sai một con người chỉ vì quê quán.
Khuôn mẫu, định kiến, phân biệt đối xử: ba chữ khác nhau
Chữ "stereotype" trong nghĩa hiện đại được nhà báo Walter Lippmann phổ biến trong cuốn Public Opinion năm 1922, với ý "những bức tranh trong đầu" mà ta dùng để hình dung về các nhóm người mình không biết rõ. Năm 1954, Gordon Allport viết The Nature of Prejudice, cuốn sách nền tảng về định kiến, phân tích cách những bức tranh ấy hình thành và vì sao khó gỡ.
| Khái niệm | Nghĩa | Ví dụ dạng câu |
|---|---|---|
| Khuôn mẫu | niềm tin khái quát về đặc điểm của một nhóm | "Người vùng X thì tiết kiệm" |
| Định kiến | thái độ, cảm xúc thiện hay ác cảm với một nhóm | "Mình không ưa người vùng X" |
| Phân biệt đối xử | hành động đối xử khác vì người đó thuộc nhóm nào | "Không tuyển, không cho thuê nhà người vùng X" |
Ba tầng này thường nối nhau: niềm tin khái quát nuôi thái độ, thái độ dẫn tới hành động. Trong tiếng Việt đời thường, cả ba hay được gọi chung là "định kiến vùng miền".
Những lời đồn quen tai, kể cả lời khen
Ở Việt Nam, không khó nghe những nhận xét như "người miền Nam xởi lởi, phóng khoáng", "người miền Bắc khéo ăn nói, cầu kỳ", "người miền Trung chịu thương chịu khó, tiết kiệm". Bên cạnh đó là những lời chê nặng nề hơn, gán cho cả một tỉnh hay một vùng những thói xấu, không cần nhắc lại ở đây.
Điều cần thấy là ngay cả khuôn mẫu khen cũng có vấn đề. Một người miền Trung tiêu xài thoải mái bị coi là "không giống người miền Trung"; một người miền Nam trầm tính bị coi là "lạ". Khuôn mẫu khen vẫn là cái khung, và người không vừa khung vẫn bị nhìn bằng con mắt khác. Nhà tâm lý học Susan Fiske và cộng sự, với mô hình nội dung khuôn mẫu năm 2002, còn cho thấy các nhóm thường bị xếp theo hai trục — ấm áp và năng lực — và một lời khen trên trục này hay đi kèm một lời chê ngầm trên trục kia, kiểu "hiền nhưng không sắc sảo".
Nghiên cứu nói gì về tính cách theo vùng và theo nước
Tính cách dân tộc: hình dung không khớp với số đo
Năm 2005, Antonio Terracciano, Robert McCrae và một mạng lưới cộng tác viên công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu ở khoảng 49 nền văn hoá. Họ so hai thứ: hình dung của người dân về "tính cách điển hình" của nước mình, và điểm tính cách trung bình đo được từ người thật. Kết quả: hai thứ ấy gần như không tương ứng. Nhiều nước có hình dung rất mạnh về tính cách dân tộc mình, nhưng hình dung ấy không phản ánh điểm đo thật của người dân.
Khác biệt theo vùng có, nhưng nhỏ
Nhóm của Peter Jason Rentfrow dùng dữ liệu trắc nghiệm trực tuyến rất lớn để so sánh tính cách trung bình giữa các bang ở Mỹ và các vùng ở Anh. Họ có tìm thấy khác biệt, và một số khác biệt có liên hệ với lịch sử di cư, kinh tế, khí hậu. Nhưng chính các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng các khác biệt ấy nhỏ, chỉ thấy rõ khi gộp số liệu của rất nhiều người.
Chồng lấn mới là chuyện chính
Hình dung hai đường cong phân bố điểm "hướng ngoại" của hai vùng. Nếu khác biệt trung bình nhỏ, hai đường cong chồng lên nhau gần như hoàn toàn. Trong vùng "trung bình hướng ngoại hơn" vẫn có rất nhiều người trầm tính hơn phần lớn người ở vùng kia. Biết một người quê ở đâu gần như không giúp đoán được tính cách người ấy.
Với Việt Nam, tính tới nay chưa thấy nghiên cứu quy mô lớn, được kiểm chứng và trích dẫn rộng rãi, đo tính cách theo vùng miền bằng thang đo chuẩn. Vì vậy mọi nhận xét về "tính cách người miền nào" đều là cảm nhận, không phải dữ kiện.
Vì sao khuôn mẫu vùng miền vẫn bám rễ
- Tương quan ảo. David Hamilton và Robert Gifford năm 1976 cho thấy con người dễ "thấy" mối liên hệ giữa một nhóm ít gặp và một hành vi hiếm, dù mối liên hệ ấy không có. Một lần gặp người vùng khác cư xử khó chịu được nhớ rất lâu và được gán cho cả vùng.
- Tìm điều xác nhận. Đã tin "người vùng X tiết kiệm", ta để ý mọi lần người vùng X trả giá và bỏ qua những lần họ hào phóng.
- Xếp người ngoài khung vào "ngoại lệ". Gặp người không đúng khuôn mẫu, ta nói "người này khác", và khuôn mẫu vẫn còn nguyên.
- Nhóm khác trông đồng nhất hơn. George Quattrone và Edward Jones năm 1980 mô tả hiệu ứng: ta thấy nhóm mình đa dạng, nhưng thấy nhóm khác "ai cũng như ai".
- Nhầm phong tục với tính cách. Giọng nói, cách mời mọc, cách nói thẳng hay nói khéo là quy ước giao tiếp học từ môi trường, không phải nét tính cách. Một cách nói thẳng theo thói quen vùng có thể bị người vùng khác đọc thành "nóng tính".
- Chuyện cười và mạng xã hội. Khuôn mẫu được lặp lại trong chuyện cười, video ngắn, bình luận, đến mức nghe quen thành tin.
Khuôn mẫu gây hại thế nào
Khuôn mẫu không chỉ là chuyện nói cho vui. Khi đi vào hành động, nó thành phân biệt đối xử: từng có những tin tuyển dụng, cho thuê nhà ghi thẳng điều kiện về quê quán và bị dư luận phản đối. Ít lộ liễu hơn là những cái nhìn nghi ngại trong cuộc phỏng vấn, trong lời giới thiệu bạn đời cho con.
Khuôn mẫu còn ảnh hưởng tới chính người bị gán. Claude Steele và Joshua Aronson năm 1995 mô tả hiện tượng mối đe doạ khuôn mẫu: khi người ta lo mình sẽ xác nhận một khuôn mẫu tiêu cực về nhóm của mình, sự lo lắng ấy có thể làm kết quả thực hiện giảm đi. Nghiên cứu gốc làm với điểm thi; mức độ của hiệu ứng vẫn còn được tranh luận trong các nghiên cứu lặp lại sau này, nhưng ý cảnh báo vẫn đáng giữ.
Có điều gì đúng trong những lời đồn không
Câu hỏi công bằng là: lẽ nào mọi nhận xét đều sai hết? Câu trả lời thận trọng: một số khác biệt về phong tục, cách nói năng, món ăn, nhịp sinh hoạt giữa các vùng là có thật và dễ quan sát. Điều kiện sống — khí hậu, lịch sử khai phá, kinh tế — cũng có thể để lại dấu vết trên thói quen chung. Nhưng bước từ "phong tục vùng này khác" sang "người vùng này có tính cách thế này" là bước nhảy không có căn cứ. Phong tục là của cộng đồng; tính cách là của từng người.
Góc nhìn hôm nay: vài thói quen để bớt định kiến
- Thay "người vùng X" bằng tên người cụ thể. "Anh Tuấn hay nói thẳng" là nhận xét về một người; "người vùng X hay nói thẳng" là khuôn mẫu.
- Tự hỏi mình đã biết bao nhiêu người vùng đó. Thường câu trả lời là vài người, quá ít để khái quát.
- Để ý những lần khuôn mẫu sai. Ghi nhận ngoại lệ một cách chủ động, đừng xếp chúng vào "người này khác".
- Tách phong tục khỏi tính cách. Cách nói, cách mời khác mình chưa chắc phản ánh tính người nói.
- Không cười theo chuyện cười vùng miền trước mặt trẻ. Trẻ học khuôn mẫu rất sớm, thường từ chính người lớn trong nhà.
Muốn đọc thêm, cuốn The Nature of Prejudice của Allport vẫn là sách kinh điển; các giáo trình tâm lý học xã hội đều có chương về khuôn mẫu và định kiến, trình bày kỹ các thí nghiệm nêu trên.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách vùng miền có thật không?
Phong tục, giọng nói, thói quen sinh hoạt giữa các vùng có khác nhau thật. Nhưng tính cách là của từng người, và nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy khác biệt tính cách trung bình giữa các vùng rất nhỏ so với khác biệt giữa người với người trong cùng một vùng.
Định kiến vùng miền là gì?
Đó là niềm tin khái quát và thái độ về người của một vùng chỉ dựa trên quê quán, không dựa trên con người cụ thể. Khi dẫn tới hành động như từ chối tuyển dụng hay cho thuê nhà, nó trở thành phân biệt đối xử.
Vì sao định kiến vùng miền khó bỏ?
Vì não người dễ nhớ những lần khuôn mẫu đúng, quên những lần sai, xếp người không vừa khuôn vào "ngoại lệ", và thấy nhóm khác đồng nhất hơn nhóm mình. Chuyện cười và mạng xã hội lặp lại khuôn mẫu khiến nó nghe quen thành tin.
Tính cách dân tộc có đúng không?
Nghiên cứu năm 2005 của Terracciano, McCrae và cộng sự ở khoảng 49 nền văn hoá cho thấy hình dung của người dân về tính cách điển hình của nước mình gần như không khớp với điểm tính cách đo thật. Vì vậy "tính cách dân tộc" phần lớn là khuôn mẫu.
Khuôn mẫu tích cực có hại không?
Có. Khuôn mẫu khen vẫn là một cái khung, khiến người không vừa khung bị nhìn khác đi. Nó cũng thường đi kèm một lời chê ngầm, kiểu khen hiền lành nhưng ngầm cho là kém sắc sảo.
