Cởi mở với trải nghiệm (Openness to Experience) là chiều Big Five đo mức độ một người hướng tới cái mới: ý tưởng lạ, trí tưởng tượng, nghệ thuật, cảm xúc tinh tế và cách làm khác thường. Người điểm cao thường tò mò, thích suy nghĩ trừu tượng; người điểm thấp thường thực tế, chuộng cái quen và đã kiểm chứng. Cả hai đầu đều có chỗ mạnh riêng tuỳ hoàn cảnh.
Cởi mở nghĩa là gì trong tâm lý học
Trong đời thường, "cởi mở" hay được hiểu là dễ nói chuyện, không giấu giếm. Nghĩa đó gần với hướng ngoại hoặc dễ chịu hơn. Trong Big Five, cởi mở là một chuyện khác: nó nói về độ rộng và độ sâu của thế giới bên trong — một người hay để ý tới ý tưởng, hình ảnh, âm thanh, cảm xúc đến đâu, và sẵn lòng thử cái chưa quen tới mức nào.
Một người có thể ít nói, ngại đám đông nhưng rất cởi mở: đọc đủ loại sách, thích nghe nhạc lạ, hay tự hỏi vì sao mọi thứ lại như thế. Ngược lại, một người rất hoạt bát vẫn có thể ở mức cởi mở thấp: thích những gì quen thuộc, ít hứng thú với bàn luận trừu tượng. Tách được hai chữ này là bước đầu để hiểu đúng chiều thứ nhất của Big Five.
Đây cũng là chiều hay bị tranh luận về tên gọi nhất. Hướng từ vựng của Lewis Goldberg gọi nó là "Intellect" (trí tuệ) hoặc "Imagination" (trí tưởng tượng), còn Costa và McCrae gọi là "Openness to Experience". Hai cái tên phản ánh hai mặt của cùng một vùng: một mặt thiên về ý tưởng, mặt kia thiên về cảm nhận và nghệ thuật.
Sáu khía cạnh của cởi mở
Trong bảng hỏi NEO-PI-R, cởi mở chia thành sáu khía cạnh. Bảng dưới diễn giải từng khía cạnh bằng những biểu hiện đời thường.
| Khía cạnh | Điểm cao thường thấy | Điểm thấp thường thấy |
|---|---|---|
| Tưởng tượng (Fantasy) | Hay mơ mộng, tự dựng cảnh trong đầu | Tập trung vào việc trước mắt, ít thả trôi suy nghĩ |
| Thẩm mỹ (Aesthetics) | Rung động mạnh với âm nhạc, tranh, thơ, cảnh đẹp | Ít bận tâm tới nghệ thuật, coi đó là chuyện phụ |
| Cảm xúc (Feelings) | Để ý kỹ tới cảm xúc của mình, coi trọng chúng | Ít soi vào trạng thái cảm xúc bên trong |
| Hành động (Actions) | Thích thử món mới, đường mới, việc mới | Chuộng nếp quen, ăn món quen, đi đường quen |
| Ý tưởng (Ideas) | Thích câu đố, lý thuyết, tranh luận trừu tượng | Quan tâm cái dùng được ngay hơn lý thuyết |
| Giá trị (Values) | Sẵn lòng xem lại quan niệm, chuẩn mực quen thuộc | Coi trọng truyền thống, chuẩn mực đã có |
Hai người cùng điểm cởi mở tổng có thể khác nhau ở khía cạnh. Một kỹ sư mê lý thuyết có thể rất cao ở "ý tưởng" nhưng bình thường ở "thẩm mỹ". Một người làm vườn yêu cây cỏ có thể cao ở "thẩm mỹ" và "cảm xúc" nhưng chẳng thích tranh luận trừu tượng.
Cởi mở và trí thông minh: liên quan nhưng không trùng
Trong năm chiều, cởi mở là chiều có liên hệ rõ nhất với các bài đo trí thông minh. Tuy vậy, mức liên hệ chỉ ở mức vừa phải, và chủ yếu nằm ở mặt "ý tưởng – trí tuệ" chứ không ở mặt thẩm mỹ hay cảm xúc. Nói cách khác, thích suy nghĩ không đồng nghĩa với giỏi giải đề, và ngược lại.
Nhà nghiên cứu Colin DeYoung và cộng sự đề xuất tách cởi mở thành hai mặt: trí tuệ (hứng thú với ý tưởng, lập luận) và cởi mở theo nghĩa hẹp (hứng thú với cảm nhận, nghệ thuật, tưởng tượng). Cách tách này giúp giải thích vì sao một số người rất mê nghệ thuật lại không mấy hứng thú với lý thuyết, và ngược lại.
Cởi mở và sáng tạo, nghệ thuật
Nhiều nghiên cứu ghi nhận cởi mở là nét đi cùng sáng tạo rõ nhất trong Big Five: người điểm cao thường có nhiều ý tưởng hơn trong các bài nghĩ cách dùng mới cho đồ vật quen, và hay tham gia hoạt động nghệ thuật hơn. Một số nghiên cứu còn thấy người cởi mở cao hay kể lại cảm giác "nổi da gà" khi nghe một đoạn nhạc hay xem một cảnh đẹp — một dấu hiệu nhỏ của độ nhạy thẩm mỹ.
Nhưng cần nói rõ: cởi mở là xu hướng thích cái mới, không phải tài năng. Một người cởi mở cao vẫn cần luyện tập để làm ra thứ gì có giá trị, và thường cần thêm tận tâm để đi tới cùng. Ngược lại, nhiều nghề thủ công đòi hỏi sự kiên trì với một kỹ thuật quen — nơi người cởi mở thấp hơn có thể làm rất bền và rất giỏi.
Mặt lợi và mặt khó của mỗi đầu thang
Không đầu nào của thang cởi mở là "tốt hơn". Mỗi đầu có lúc thuận, có lúc khó:
- Cởi mở cao — thuận: thích nghi khi môi trường đổi, học được lĩnh vực mới, nhìn vấn đề từ nhiều góc, dễ đồng cảm với cách sống khác mình.
- Cởi mở cao — khó: dễ chán việc lặp lại, dễ ôm nhiều ý tưởng mà ít làm xong, có lúc thấy khó hoà nhập ở môi trường coi trọng nếp cũ.
- Cởi mở thấp — thuận: ổn định, kiên trì với việc đã chọn, giữ được truyền thống và kinh nghiệm đã thử thách, ít bị cuốn theo trào lưu.
- Cởi mở thấp — khó: có thể lúng túng khi buộc phải đổi cách làm, dễ bỏ qua cách giải quyết mới tốt hơn.
Một nhóm làm việc thường cần cả hai: người đưa ý tưởng mới và người hỏi "cách cũ đang chạy tốt, đổi để làm gì". Câu hỏi thứ hai không phải sự cản trở, mà là bộ lọc giúp ý tưởng tốt sống sót.
Cởi mở thay đổi thế nào qua đời người
Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy cởi mở trung bình tăng nhẹ ở tuổi thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành, giữ khá ổn định ở tuổi trung niên, rồi giảm nhẹ khi về già. Đây là xu hướng trung bình của đám đông; từng người có thể đi theo đường riêng.
Một số nghiên cứu can thiệp cũng gợi ý trải nghiệm mới — đi học lại, sống ở môi trường khác, tập một bộ môn nghệ thuật — có thể gắn với mức cởi mở tăng chút ít. Mức thay đổi thường nhỏ, và cần thận trọng khi đọc các kết quả kiểu này vì chúng chưa được lặp lại nhiều.
Về nguồn gốc, các nghiên cứu sinh đôi thường ước hệ số di truyền của cởi mở ở khoảng 40–60%, giống các chiều khác. Con số này nói về sự khác biệt giữa người với người trong một quần thể, không nói rằng mức cởi mở của một người cụ thể đã được định sẵn.
Gợi ý để nhìn lại mức cởi mở của mình
Không cần bảng hỏi, có thể tự hỏi mấy câu sau và để ý câu trả lời thật:
- Lần gần nhất mình chủ động thử một thứ hoàn toàn lạ là khi nào — món ăn, con đường, thể loại sách?
- Khi nghe một quan điểm trái mình, phản xạ đầu tiên là tò mò hay muốn bác bỏ?
- Mình thấy hứng thú với câu hỏi "vì sao" hay với câu hỏi "làm thế nào"?
- Một buổi chiều rảnh, mình muốn làm lại việc quen hay làm việc chưa từng làm?
Không có câu trả lời đúng. Mục đích chỉ là nhận ra mình hay nghiêng về đâu, để biết khi nào nên cho phép mình giữ nếp quen, khi nào nên tự đẩy ra ngoài vùng quen một chút.
Câu hỏi thường gặp
Cởi mở với trải nghiệm là gì?
Là một trong năm chiều của Big Five, đo mức độ một người hướng tới ý tưởng mới, trí tưởng tượng, nghệ thuật và trải nghiệm khác thường. Điểm cao gắn với tò mò, thích thử cái mới; điểm thấp gắn với thực tế, chuộng cái quen thuộc.
Cởi mở trong Big Five có giống hướng ngoại không?
Không. Hướng ngoại nói về năng lượng xã hội và cảm xúc tích cực, còn cởi mở nói về thế giới ý tưởng và cảm nhận. Một người ít nói, thích ở một mình vẫn có thể rất cởi mở.
Người cởi mở cao có thông minh hơn không?
Cởi mở có liên hệ với điểm trí thông minh nhưng chỉ ở mức vừa phải, chủ yếu ở mặt hứng thú với ý tưởng. Thích suy nghĩ không đồng nghĩa với giỏi giải bài, nên không thể dùng điểm cởi mở để đoán trí thông minh của một người.
Cởi mở thấp có phải là bảo thủ, cứng nhắc?
Không nên hiểu như vậy. Cởi mở thấp nghĩa là chuộng cái quen và cách làm đã kiểm chứng, đi kèm sự ổn định và kiên trì. Đó là một cách sống bình thường, có nhiều mặt mạnh trong công việc cần sự đều đặn.
Có thể tăng mức cởi mở không?
Cởi mở trung bình thay đổi chậm theo tuổi, và một số nghiên cứu gợi ý trải nghiệm mới có thể gắn với mức tăng nhỏ. Tuy vậy, thay vì cố đổi điểm số, có ích hơn là chủ động thử vài việc mới khi hoàn cảnh cần.