Các nhà nghiên cứu văn hoá Việt Nam, từ Phan Kế Bính, Đào Duy Anh đầu thế kỷ 20 tới Trần Ngọc Thêm, Phan Ngọc cuối thế kỷ, đều từng bàn về "tính cách người Việt", thường nhấn vào tính cộng đồng làng xã, lối sống trọng tình, sự linh hoạt, cần cù, cùng những mặt trái như sĩ diện hay tư tưởng cào bằng. Đây là những nhận định về văn hoá và chuẩn mực chung, rút ra từ quan sát và khảo cứu, chứ không phải số đo tính cách của từng người. Đọc chúng đúng tầm sẽ thấy rất giá trị; đọc như sự thật về mọi người Việt thì dễ sa vào khuôn mẫu.
Đầu thế kỷ 20: từ ghi chép phong tục tới "xét tật mình"
Những trang viết sớm nhất bằng chữ quốc ngữ bàn có hệ thống về đời sống và thói quen người Việt ra đời trong không khí canh tân đầu thế kỷ 20.
Phan Kế Bính và Việt Nam phong tục
Phan Kế Bính (1875–1921) cho đăng Việt Nam phong tục trên Đông Dương tạp chí khoảng năm 1913–1914, sau in thành sách. Cuốn sách chia phong tục làm ba phần: trong gia tộc, trong làng xóm, và ngoài xã hội. Điểm đáng quý là tác giả không chỉ ghi lại mà còn bình: phong tục nào nên giữ, tục nào nên bỏ. Qua đó, người đọc thấy một bức tranh về chuẩn mực ứng xử — hiếu với cha mẹ, trọng thứ bậc, coi nặng việc làng — mà nhiều nhà nghiên cứu về sau dùng làm tư liệu khi bàn về tính cách người Việt.
Phong trào tự phê phán
Cùng thời, Nguyễn Văn Vĩnh, chủ bút Đông Dương tạp chí, viết loạt bài mang tên "Xét tật mình", thẳng thắn chỉ ra những thói ông cho là cản trở tiến bộ. Năm 1925, Phan Châu Trinh diễn thuyết ở Sài Gòn về đề tài "Đạo đức và luân lý Đông Tây", bàn về chỗ thiếu của luân lý xã hội trong người Việt đương thời. Những bài viết này có mục đích rõ ràng: thúc đẩy canh tân. Vì vậy chúng nhấn mạnh mặt yếu — một điều cần nhớ khi trích dẫn chúng hôm nay.
Giữa thế kỷ: khảo cứu văn hoá có hệ thống
Năm 1938, Đào Duy Anh xuất bản Việt Nam văn hoá sử cương, một trong những công trình đầu tiên trình bày văn hoá Việt một cách tổng quát, từ kinh tế, xã hội tới tín ngưỡng, học thuật. Trong đó có phần bàn về tính chất của người Việt, nêu cả ưu điểm lẫn nhược điểm theo cách nhìn của tác giả. Người đọc hôm nay nên hiểu những nhận xét này là quan sát của một học giả trong bối cảnh cuối thời thuộc địa, chưa có dữ liệu đo lường.
Năm 1944, Nguyễn Văn Huyên công bố bằng tiếng Pháp cuốn La civilisation annamite (Văn minh Việt Nam), dựa trên vốn dân tộc học được đào tạo bài bản. Cách viết của ông thiên về mô tả thiết chế — làng, gia đình, tín ngưỡng — hơn là tổng kết "tính cách dân tộc", và chính sự thận trọng ấy làm công trình giữ được giá trị tư liệu lâu dài.
Ở miền Nam những thập niên sau, Toan Ánh viết bộ sách Nếp cũ, ghi chép phong tục, lễ nghi, đời sống làng quê, là kho tư liệu phong phú về nếp sống người Việt.
Cuối thế kỷ: tìm "bản sắc" bằng lý thuyết
Trần Ngọc Thêm và văn hoá gốc nông nghiệp
Trong các sách Cơ sở văn hoá Việt Nam và Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam (thập niên 1990), Trần Ngọc Thêm đề xuất nhìn văn hoá Việt như văn hoá gốc nông nghiệp lúa nước. Từ đó ông giải thích nhiều đặc trưng: lối sống trọng tình, cách tư duy thiên về tổng hợp, tính linh hoạt trong ứng xử. Ông đặc biệt chú ý cặp đặc trưng của làng xã — tính cộng đồng (gắn bó, tương trợ) và tính tự trị (mỗi làng một "thế giới" riêng) — và chỉ ra cả mặt trái của từng đặc trưng, như thói dựa dẫm, cào bằng hay óc cục bộ.
Phan Ngọc và văn hoá như một kiểu lựa chọn
Trong Bản sắc văn hoá Việt Nam (cuối thập niên 1990), Phan Ngọc tiếp cận văn hoá như một kiểu lựa chọn, một cách quan hệ mà một cộng đồng ưa dùng. Ông đề xuất một mô hình gồm bốn yếu tố gắn bó với người Việt: Tổ quốc, gia đình, thân phận, diện mạo. Cách nhìn này không đưa ra một bảng "nết tốt, nết xấu" mà cố mô tả những gì người Việt đặt nặng khi phải chọn.
Song song, những tác giả như Hữu Ngọc, với các bài viết giới thiệu văn hoá Việt cho độc giả nước ngoài, góp phần làm phổ biến những nhận xét về nếp nghĩ, nếp sống của người Việt.
Những chủ đề lặp lại qua các tác giả
Gom các công trình kể trên, có thể thấy một số chủ đề được nhắc đi nhắc lại, dù mỗi tác giả diễn giải một kiểu:
| Chủ đề | Mặt thường được khen | Mặt thường được phê |
|---|---|---|
| Cộng đồng làng xã | tương trợ, gắn bó, "tối lửa tắt đèn có nhau" | dựa dẫm, cào bằng, ngại khác người |
| Trọng tình | ấm áp, coi trọng nghĩa tình | nể nang, "một bồ cái lý không bằng một tí cái tình" |
| Linh hoạt | ứng biến nhanh, thích nghi tốt | tuỳ tiện, thiếu kế hoạch dài hạn |
| Gia đình, thứ bậc | hiếu thảo, kính trên nhường dưới | gia trưởng, nặng tôn ti |
| Thể diện | tế nhị, giữ hoà khí | sĩ diện, chuộng hình thức |
| Cần cù, hiếu học | chịu khó, coi trọng học hành | nặng bằng cấp, học để đỗ đạt |
Một quan sát quan trọng: hầu như chủ đề nào cũng có hai mặt. Đây chính là điều tâm lý học nhân cách hiện đại cũng nói về các nét tính cách cá nhân — không nét nào tốt hay xấu tuyệt đối, chỉ có lợi hay hại tuỳ hoàn cảnh.
Đọc các nhận định này bằng con mắt tâm lý học nhân cách
Văn hoá không phải là tính cách cá nhân
Những nhận định trên mô tả chuẩn mực, thiết chế, giá trị của một cộng đồng — cái mà mọi người cùng biết là "nên" hay "thường". Tâm lý học nhân cách thì đo xu hướng của từng người. Một xã hội có thể đề cao tính cộng đồng mà trong đó vẫn có rất nhiều người độc lập, thích tự làm một mình. Suy từ đặc điểm văn hoá ra tính cách của một cá nhân là một lỗi mà các nhà thống kê gọi là ngụy biện sinh thái.
Bằng chứng khác loại
Các công trình kể trên dựa vào quan sát, tư liệu phong tục, văn học dân gian, lịch sử — những nguồn rất quý cho hiểu văn hoá. Chúng không dựa trên mẫu người được đo bằng thang chuẩn. Nghiên cứu của Terracciano, McCrae và cộng sự năm 2005 ở khoảng 49 nền văn hoá còn cho thấy hình dung về "tính cách dân tộc" thường không khớp với điểm tính cách đo thật. Điều đó không phủ nhận giá trị của các nhà nghiên cứu văn hoá, mà nhắc rằng nhận định của họ thuộc một tầng khác.
Mục đích của người viết
Người viết thời canh tân nhấn vào tật xấu để thúc đẩy cải cách; người viết thời tìm bản sắc nhấn vào nét riêng để khẳng định bản sắc. Hiểu mục đích giúp đọc đúng sắc độ của từng nhận định.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì và đọc thế nào
- Đọc bản gốc nếu có thể. Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính và Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh đều đã được tái bản nhiều lần.
- Đọc kèm năm xuất bản. Một nhận định năm 1938 phản ánh xã hội năm 1938.
- Tách văn hoá khỏi con người cụ thể. Dùng các nhận định để hiểu bối cảnh, không để đoán tính một người mình mới gặp.
- Để ý hai mặt. Khi đọc một "ưu điểm dân tộc", tự hỏi mặt trái của nó là gì; khi đọc một "tật xấu", tự hỏi nó sinh ra để đáp ứng hoàn cảnh nào.
- Bổ sung bằng nghiên cứu thực nghiệm. Các tài liệu tâm lý học văn hoá về bản thân phụ thuộc lẫn nhau, thể diện, khiêm nhường giúp kiểm tra lại những nhận định truyền thống bằng dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách người Việt theo các nhà nghiên cứu văn hoá là gì?
Nhiều nhà nghiên cứu nhấn vào tính cộng đồng làng xã, lối sống trọng tình, sự linh hoạt, cần cù và coi trọng gia đình. Họ cũng chỉ ra mặt trái như sĩ diện, nể nang, cào bằng. Đây là nhận định về văn hoá chung, không phải mô tả đúng cho từng người.
Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính viết về gì?
Sách ghi chép và bình luận phong tục người Việt trong gia tộc, làng xóm và xã hội, đăng trên Đông Dương tạp chí khoảng 1913–1914 rồi in thành sách. Tác giả vừa mô tả vừa đề nghị giữ hay bỏ từng tục, nên sách là tư liệu quý về chuẩn mực ứng xử thời ấy.
Trần Ngọc Thêm nói gì về văn hoá Việt Nam?
Trần Ngọc Thêm coi văn hoá Việt là văn hoá gốc nông nghiệp lúa nước, từ đó giải thích lối sống trọng tình, tính linh hoạt và cặp đặc trưng tính cộng đồng – tính tự trị của làng xã. Ông chỉ ra cả mặt tích cực lẫn mặt trái của từng đặc trưng.
Có nên tin các nhận xét về tính cách dân tộc không?
Nên đọc như nhận định về văn hoá và chuẩn mực chung, không như sự thật về mọi người. Nghiên cứu đo lường cho thấy hình dung về tính cách dân tộc thường không khớp với điểm tính cách đo thật, và trong mỗi cộng đồng con người rất đa dạng.
Văn hoá và tính cách cá nhân khác nhau thế nào?
Văn hoá là giá trị, chuẩn mực, thiết chế chung của một cộng đồng. Tính cách là xu hướng riêng của từng người. Một nền văn hoá đề cao hoà khí vẫn có nhiều người thẳng tính; suy từ văn hoá ra tính một cá nhân dễ sai.
