Nhà văn dựng tính cách nhân vật chủ yếu bằng hành động, lời nói, những chi tiết lặp lại và lựa chọn của nhân vật khi bị đặt vào thế khó, hơn là bằng những tính từ như "hiền", "ác", "tham". Văn học Việt, từ Nguyễn Du tới Tô Hoài, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, có nhiều ví dụ cho cách làm ấy. Điều thú vị là kinh nghiệm nghề viết trùng khá nhiều với hiểu biết của tâm lý học nhân cách: tính cách lộ ra qua hành vi lặp lại và qua cách một người phản ứng với từng loại tình huống.
Kể hay cho thấy: hai cách đưa tính cách lên trang giấy
Có hai cách cơ bản để người đọc biết một nhân vật tính thế nào. Cách thứ nhất là kể thẳng: người kể chuyện nói luôn "ông ta là kẻ keo kiệt". Cách thứ hai là cho thấy: tả ông ta đếm đi đếm lại mấy đồng bạc lẻ trước khi trả công người làm, để người đọc tự kết luận. Lời khuyên quen thuộc trong các lớp viết văn — "cho thấy, đừng kể" — không cấm kể, mà nhắc rằng tính cách thuyết phục nhất khi người đọc tự rút ra.
Văn học trung đại Việt Nam dùng cả hai. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du kể thẳng về Hoạn Thư: "Bề ngoài thơn thớt nói cười, / Mà trong nham hiểm giết người không dao". Nhưng chỗ khiến Hoạn Thư thành một tính cách sống động lại nằm ở các cảnh nhân vật hành động: cách ghen kín, cách đối đáp khi bị đưa ra xử. Lời kể cho một nhãn; cảnh hành động cho người đọc thấy nhãn ấy vận hành ra sao.
Ngay đoạn tả hai chị em Thuý Vân, Thuý Kiều ở đầu truyện cũng được nhiều nhà nghiên cứu phân tích như một cách dựng tính cách: vẻ đẹp của Vân hoà với thiên nhiên, còn vẻ đẹp của Kiều khiến "hoa ghen", "liễu hờn" — báo trước một số phận nhiều sóng gió. Bút pháp ước lệ của văn học trung đại không tả chi tiết khuôn mặt, nhưng vẫn gửi được tín hiệu về con người.
Nhân vật dẹt và nhân vật tròn
Năm 1927, nhà văn Anh E. M. Forster trong cuốn Aspects of the Novel chia nhân vật làm hai loại. Nhân vật dẹt được dựng quanh một ý duy nhất, có thể tóm trong một câu. Nhân vật tròn có nhiều mặt, và theo Forster, dấu hiệu của nó là có thể làm người đọc bất ngờ một cách thuyết phục.
Truyện cười dân gian Việt Nam đầy nhân vật dẹt: anh chàng hà tiện, thầy đồ dốt, ông quan tham. Mỗi nhân vật là một nét được phóng đại, và chính sự dẹt ấy làm truyện cười gọn và sắc. Ngược lại, nhân vật tròn thường gặp ở truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại, nơi nhà văn có chỗ để cho nhân vật mâu thuẫn, đổi thay.
Đặt cạnh tâm lý học, nhân vật dẹt giống cách nhìn "kiểu người" — mỗi người một ô. Nhân vật tròn giống cách nhìn của mô hình nét tính cách: ai cũng có điểm trên nhiều thang cùng lúc, và cách các nét ấy kết hợp mới tạo ra con người cụ thể. Người đọc thấy nhân vật tròn "thật" hơn có lẽ vì nó gần với con người ta gặp ngoài đời.
Chi tiết lặp lại: khi một hành vi thành nết
Một hành vi xuất hiện một lần là sự việc; xuất hiện nhiều lần là tính cách. Nhà văn hiểu điều này và dùng chi tiết lặp lại để đóng dấu nhân vật vào trí nhớ người đọc.
Trong Số đỏ (1936) của Vũ Trọng Phụng, cụ cố Hồng lặp đi lặp lại câu "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" — chỉ một câu cửa miệng mà vẽ được cả một kiểu người. Trong Dế Mèn phiêu lưu ký (1941) của Tô Hoài, những cử chỉ ngông nghênh, thích ra oai của Dế Mèn lúc đầu được tả qua nhiều hành động nhỏ trước khi dẫn tới hậu quả đau lòng với Dế Choắt — và chính hậu quả đó mở đường cho Dế Mèn thay đổi.
Cách làm này khớp với một hướng hiểu nét tính cách trong tâm lý học: một nét là tần suất của những hành vi tiêu biểu, chứ không phải một lần bộc phát. Nhà văn không cần đọc nghiên cứu để biết điều đó; họ chỉ quan sát kỹ như mọi người tinh ý khác.
Đặt nhân vật vào tình huống: tính cách lộ ra khi bị dồn
Các giáo trình văn học Việt Nam hay nhấn mạnh tình huống truyện: hoàn cảnh đặc biệt mà nhà văn tạo ra để nhân vật phải lựa chọn. Lý do đơn giản: trong đời thường bình lặng, ai cũng cư xử na ná nhau; chỉ khi bị dồn tới chỗ phải chọn, tính cách mới lộ rõ.
Tâm lý học nhân cách đi tới ý tương tự sau một cuộc tranh luận dài. Năm 1968, Walter Mischel chỉ ra rằng hành vi của một người thay đổi khá nhiều qua các tình huống. Về sau, Mischel và Yuichi Shoda đề xuất rằng tính cách thể hiện qua những mẫu hình "nếu… thì…" ổn định: nếu bị phê bình trước đám đông thì người này im lặng, nếu bị phê bình riêng thì lại cãi. Hai người cùng "nóng tính" có thể nóng ở những tình huống hoàn toàn khác nhau. Nhà văn giỏi dựng nhân vật đúng theo cách đó: không chỉ cho biết nhân vật nóng tính, mà cho thấy nóng lúc nào, với ai, vì điều gì.
Nhân vật thay đổi: khi nào thì thuyết phục
Người đọc chấp nhận một nhân vật thay đổi nếu sự thay đổi có lý do và có quá trình. Một kẻ ích kỷ bỗng hoá vị tha sau một câu nói thì khó tin; một người thay đổi sau một mất mát lớn, qua nhiều bước nhỏ, thì tin được. Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao thường được nhắc như một ví dụ kinh điển về nhân vật có biến chuyển nội tâm được chuẩn bị kỹ, dù ở đây không đi sâu phân tích tác phẩm.
Điều này cũng gần với những gì nghiên cứu biết về thay đổi tính cách ngoài đời: thay đổi thường chậm, gắn với vai trò mới, biến cố lớn, và cần thời gian để thành nếp. Nhân vật thay đổi chóng vánh gây cảm giác giả vì nó trái với kinh nghiệm sống của chính người đọc.
Bảng tóm tắt: kỹ thuật viết và điểm gặp với tâm lý học
| Kỹ thuật dựng nhân vật | Cách làm | Điểm gặp trong tâm lý học |
|---|---|---|
| Cho thấy thay vì kể | tả hành động, để người đọc tự kết luận | tính cách được suy ra từ hành vi quan sát được |
| Chi tiết lặp lại | câu cửa miệng, cử chỉ quen | nét tính cách như tần suất hành vi tiêu biểu |
| Tình huống truyện | dồn nhân vật tới chỗ phải chọn | mẫu hình "nếu… thì…" của Mischel và Shoda |
| Nhân vật tròn | nhiều mặt, có mâu thuẫn | mỗi người có điểm trên nhiều thang cùng lúc |
| Thay đổi có quá trình | biến cố, từng bước nhỏ | tính cách thay đổi chậm, gắn với vai trò và trải nghiệm |
Góc nhìn hôm nay: đọc văn để hiểu người
Đọc tiểu thuyết có giúp hiểu người khác hơn không? Keith Oatley và Raymond Mar từ lâu cho rằng tiểu thuyết giống như một "mô phỏng" đời sống xã hội, nơi người đọc tập đặt mình vào vị trí người khác. Năm 2013, một nghiên cứu của David Kidd và Emanuele Castano đăng trên Science cho biết đọc một đoạn văn chương nghệ thuật giúp cải thiện ngay khả năng đoán trạng thái tinh thần người khác; nhưng các nghiên cứu lặp lại sau đó không thu được kết quả rõ như vậy, nên hiệu ứng tức thì còn tranh cãi. Mối liên hệ giữa thói quen đọc lâu dài và khả năng thấu hiểu thì được nhiều nghiên cứu ghi nhận hơn.
Vài cách dùng kỹ thuật của nhà văn cho đời thường:
- Khi nhận xét một người, thử "cho thấy" thay vì "kể": nói hành vi cụ thể thay cho tính từ.
- Khi thấy ai đó cư xử lạ, nghĩ tới tình huống của họ trước khi kết luận về tính cách.
- Khi đọc truyện với con, hỏi "vì sao nhân vật làm vậy" hơn là "nhân vật tốt hay xấu".
- Khi tập viết, chọn một người quen, ghi ba hành vi lặp lại và một tình huống làm họ phản ứng khác thường — đó là bộ khung của một nhân vật tròn.
Muốn đọc thêm, Aspects of the Novel của Forster là cuốn mỏng, dễ đọc; các giáo trình lý luận văn học trong nước có chương riêng về nhân vật và tình huống truyện.
Câu hỏi thường gặp
Nhà văn xây dựng tính cách nhân vật bằng cách nào?
Chủ yếu bằng hành động, lời nói, chi tiết lặp lại và lựa chọn của nhân vật trong tình huống khó. Kể thẳng tính cách bằng tính từ cũng được dùng, nhưng tính cách thuyết phục nhất khi người đọc tự rút ra từ những gì nhân vật làm.
Nhân vật dẹt và nhân vật tròn là gì?
Đây là cách phân loại của E. M. Forster năm 1927. Nhân vật dẹt được dựng quanh một ý duy nhất, tóm được trong một câu; nhân vật tròn có nhiều mặt và có thể làm người đọc bất ngờ một cách thuyết phục.
Tình huống truyện là gì?
Tình huống truyện là hoàn cảnh đặc biệt mà nhà văn tạo ra để nhân vật phải lựa chọn, qua đó bộc lộ tính cách và chủ đề tác phẩm. Ý này gần với nhận xét của tâm lý học rằng tính cách thể hiện rõ nhất qua cách một người phản ứng với từng loại tình huống.
Đọc tiểu thuyết có giúp hiểu người khác hơn không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có, vì tiểu thuyết giúp người đọc tập đặt mình vào vị trí người khác. Tuy vậy, kết quả về hiệu ứng tức thì sau khi đọc một đoạn văn còn tranh cãi; mối liên hệ với thói quen đọc lâu dài có nhiều bằng chứng hơn.
Vì sao nhân vật thay đổi đột ngột lại khó tin?
Vì ngoài đời tính cách thường thay đổi chậm, qua nhiều bước, gắn với biến cố và vai trò mới. Nhân vật đổi chóng vánh không có lý do trái với kinh nghiệm sống của người đọc, nên dễ bị thấy là gượng ép.
