Chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam đặt mục tiêu hình thành năm phẩm chất chủ yếu cho học sinh: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm, bên cạnh mười năng lực cốt lõi. Năm phẩm chất này là chuẩn mực giá trị và hành vi mà nhà trường muốn vun đắp, không phải năm nét tính cách theo nghĩa của tâm lý học. Hiểu chỗ khác nhau ấy giúp cha mẹ và giáo viên đọc lời nhận xét của nhà trường cho đúng.
Chương trình 2018 nói gì về phẩm chất
Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể được ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngày 26 tháng 12 năm 2018. Chương trình được áp dụng theo lộ trình cuốn chiếu: bắt đầu với lớp 1 từ năm học 2020–2021, và tới năm học 2024–2025 đã phủ tới lớp 5, lớp 9 và lớp 12.
Điểm mới lớn của chương trình là chuyển từ cách tiếp cận nặng về nội dung kiến thức sang cách tiếp cận phát triển phẩm chất và năng lực. Văn bản chương trình nêu rõ hai nhóm yêu cầu:
| Nhóm | Gồm |
|---|---|
| 5 phẩm chất chủ yếu | yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm |
| 3 năng lực chung | tự chủ và tự học; giao tiếp và hợp tác; giải quyết vấn đề và sáng tạo |
| 7 năng lực đặc thù | ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất |
Mỗi phẩm chất được chương trình mô tả bằng các biểu hiện cụ thể theo từng cấp học. Ví dụ, "chăm chỉ" được thể hiện qua việc ham học, chăm làm; "trách nhiệm" qua việc có trách nhiệm với bản thân, gia đình, nhà trường, xã hội và môi trường. Cách viết bằng biểu hiện hành vi là chi tiết quan trọng, sẽ được bàn ở phần sau.
Phẩm chất được rèn và đánh giá ở đâu
Phẩm chất không phải là một môn học riêng. Chương trình yêu cầu mọi môn học và hoạt động đều góp phần hình thành phẩm chất, nhưng có một số chỗ gánh phần lớn hơn:
- Môn Đạo đức ở tiểu học, Giáo dục công dân ở trung học cơ sở, và Giáo dục kinh tế và pháp luật là môn lựa chọn ở trung học phổ thông.
- Hoạt động trải nghiệm ở tiểu học và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trung học — nơi học sinh làm việc nhóm, tham gia hoạt động cộng đồng, tự nhìn lại bản thân.
- Sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ và đời sống hằng ngày ở trường.
Về đánh giá, ở tiểu học, theo Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT, phẩm chất của học sinh được giáo viên nhận xét và tổng hợp theo ba mức: Tốt, Đạt, Cần cố gắng. Ở trung học cơ sở và trung học phổ thông, Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT thay cách xếp "hạnh kiểm" cũ bằng đánh giá "kết quả rèn luyện" với bốn mức: Tốt, Khá, Đạt, Chưa đạt, căn cứ vào yêu cầu về phẩm chất của chương trình. Đánh giá ở các cấp đều nhấn mạnh nhận xét bằng lời, ghi nhận sự tiến bộ, không chỉ xếp mức.
Phẩm chất khác tính cách thế nào
Đây là chỗ dễ nhầm nhất. Trong tâm lý học nhân cách, một nét tính cách là xu hướng suy nghĩ, cảm xúc, hành động tương đối ổn định — như hướng ngoại, dễ lo lắng, tò mò. Nét tính cách được tả trung tính: không có nét nào tốt hay xấu tuyệt đối, mỗi nét có lợi có hại tuỳ hoàn cảnh.
Một phẩm chất trong chương trình giáo dục thì khác: nó là giá trị được xã hội và nhà trường mong muốn, đi kèm chuẩn hành vi. Phẩm chất có hướng tốt rõ ràng — không ai coi "trung thực" là trung tính.
| Nét tính cách | Phẩm chất giáo dục | |
|---|---|---|
| Ví dụ | hướng ngoại, tận tâm, bất ổn cảm xúc | nhân ái, trung thực, trách nhiệm |
| Có hướng tốt – xấu | không, chỉ là vị trí trên một thang | có, là mục tiêu cần đạt |
| Nguồn gốc | một phần di truyền, một phần môi trường | chủ yếu học, rèn qua trải nghiệm và giáo dục |
| Cách nhận biết | thang đo, quan sát xu hướng | biểu hiện hành vi trong bối cảnh cụ thể |
Nói theo thuật ngữ tiếng Anh, năm phẩm chất của chương trình 2018 gần với chữ character (nhân cách theo nghĩa đạo đức) hơn là personality (tính cách theo nghĩa mô tả) — tức thuộc về cái mà giới giáo dục gọi là giáo dục nhân cách, hay "character education".
Đặt năm phẩm chất cạnh các chiều tính cách
Dù khác loại, phẩm chất và tính cách vẫn có chỗ chạm nhau. Một vài đối chiếu gần đúng:
- Chăm chỉ và trách nhiệm gần với chiều tận tâm trong mô hình Big Five: ngăn nắp, kiên trì, giữ cam kết. Đây cũng là chiều được nhiều nghiên cứu, như tổng hợp của Arthur Poropat năm 2009, gắn với kết quả học tập.
- Nhân ái gần với chiều dễ chịu: quan tâm, đồng cảm, sẵn lòng giúp.
- Trung thực không có chiều riêng trong Big Five, nhưng gần với chiều trung thực – khiêm tốn mà Kibeom Lee và Michael Ashton thêm vào trong mô hình HEXACO.
- Yêu nước là một giá trị, một sự gắn bó, không tương ứng với nét tính cách nào.
Đối chiếu này có một hệ quả thực tế: một học sinh ít nói, hướng nội, không hay xung phong vẫn có thể rất nhân ái, trung thực và trách nhiệm. Phẩm chất được thấy qua việc làm, không qua độ sôi nổi. Một lời nhận xét "em còn rụt rè, chưa mạnh dạn" là nói về tính cách, không nói gì về phẩm chất.
Thế giới làm giáo dục nhân cách ra sao
Việt Nam không phải nơi duy nhất đưa phẩm chất vào chương trình. Một vài hướng tiêu biểu:
- Giáo dục nhân cách (character education) ở Mỹ được Thomas Lickona phổ biến qua cuốn Educating for Character (1991), nhấn mạnh tôn trọng và trách nhiệm như hai giá trị cốt lõi.
- Học tập cảm xúc – xã hội (SEL), do tổ chức CASEL ở Mỹ hệ thống hoá, gồm năm nhóm năng lực: tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kỹ năng quan hệ, ra quyết định có trách nhiệm. Năng lực "tự chủ" và "giao tiếp và hợp tác" của chương trình 2018 có nhiều điểm gặp với khung này.
- Các điểm mạnh tính cách của Christopher Peterson và Martin Seligman (2004), liệt kê 24 điểm mạnh như lòng tốt, sự công bằng, tính kiên trì, được nhiều trường học dùng như ngôn ngữ để khen ngợi cụ thể.
Điểm chung của các hướng làm có hiệu quả là: phẩm chất được dạy qua trải nghiệm và phản hồi, không qua thuộc lòng; và học sinh được khen vì hành vi cụ thể chứ không vì "là đứa ngoan".
Những chỗ dễ làm sai
- Đánh đồng phẩm chất với tính cách. Trẻ nhanh nhảu dễ được coi là "trách nhiệm", trẻ trầm dễ bị coi là "thờ ơ". Đó là đánh giá tính cách đội lốt phẩm chất.
- Biến nhận xét thành nhãn. Một mức "Cần cố gắng" ở một học kỳ nói về biểu hiện trong học kỳ ấy, không nói về con người đứa trẻ.
- Dạy giá trị bằng lời mà không bằng việc. Học sinh học trung thực từ cách người lớn xử lý một lỗi sai, nhiều hơn từ bài giảng về trung thực.
- So sánh giữa các em. Phẩm chất lớn lên theo nhịp riêng của từng em; so với chính em trước đó mới có ý nghĩa.
Góc nhìn hôm nay: cha mẹ đọc nhận xét thế nào
- Hỏi giáo viên hành vi cụ thể nào dẫn tới nhận xét, thay vì chỉ nhìn mức xếp.
- Ở nhà, khen bằng hành vi: "con đã nhận lỗi làm vỡ cốc, như vậy là trung thực" có sức nặng hơn "con ngoan lắm".
- Không biến lời nhận xét về tính cách ("con còn rụt rè") thành lo lắng về phẩm chất. Rụt rè là một xu hướng, không phải khuyết điểm đạo đức.
- Đọc thẳng văn bản Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể trên trang của Bộ Giáo dục và Đào tạo để biết các biểu hiện của từng phẩm chất theo cấp học.
Câu hỏi thường gặp
Năm phẩm chất chủ yếu của học sinh là gì?
Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, năm phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Chúng được hình thành qua mọi môn học và hoạt động, được mô tả bằng các biểu hiện hành vi theo từng cấp học.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 áp dụng từ khi nào?
Chương trình ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 và áp dụng cuốn chiếu từ năm học 2020–2021 với lớp 1. Tới năm học 2024–2025, chương trình đã phủ tới các lớp cuối cấp là lớp 5, lớp 9 và lớp 12.
Phẩm chất và năng lực khác nhau thế nào?
Phẩm chất là giá trị và chuẩn hành vi như trung thực, trách nhiệm. Năng lực là khả năng làm được việc, như tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề. Chương trình 2018 có năm phẩm chất và mười năng lực cốt lõi.
Phẩm chất học sinh tiểu học được đánh giá thế nào?
Theo Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT, giáo viên nhận xét phẩm chất của học sinh tiểu học và tổng hợp theo ba mức Tốt, Đạt, Cần cố gắng. Đánh giá nhấn mạnh nhận xét bằng lời và ghi nhận tiến bộ.
Học sinh hướng nội có bị đánh giá phẩm chất thấp không?
Không nên. Hướng nội là một nét tính cách, không phải phẩm chất đạo đức. Một em ít nói vẫn có thể nhân ái, trung thực và trách nhiệm; phẩm chất được thấy qua việc làm, không qua độ sôi nổi.
