Trong văn hoá Việt, cách một người nhìn bản thân gắn chặt với các mối quan hệ: khiêm nhường được khen, tự đề cao bị chê, và giữ thể diện cho mình lẫn cho người khác là chuẩn ứng xử. Tâm lý học văn hoá gọi kiểu hiểu bản thân này là "bản thân phụ thuộc lẫn nhau", đối lập với "bản thân độc lập" phổ biến hơn ở phương Tây. Nó ảnh hưởng tới cách người Việt tự tả tính cách, trả lời trắc nghiệm, và cả cách hiểu thế nào là "sống thật với mình".
Hai cách hiểu về bản thân
Năm 1991, Hazel Markus và Shinobu Kitayama công bố bài "Culture and the Self" trên tạp chí Psychological Review, một trong những bài được trích dẫn nhiều nhất của tâm lý học văn hoá. Họ phân biệt hai cách con người hiểu về chính mình:
| Bản thân độc lập | Bản thân phụ thuộc lẫn nhau | |
|---|---|---|
| Mình là ai | một tập hợp nét riêng bên trong: thông minh, hài hước, thẳng thắn | một nút trong mạng quan hệ: con của ai, anh chị của ai, thành viên nhóm nào |
| Điều quan trọng | bộc lộ cái riêng, khẳng định mình | hoà hợp, làm tròn vai, giữ quan hệ |
| Hành vi thay đổi theo người đối diện | dễ bị coi là thiếu nhất quán | được coi là biết cư xử |
| Thường gặp hơn ở | Bắc Mỹ, Tây Âu | Đông Á, Đông Nam Á và nhiều nơi khác |
Hai kiểu này không phải hai ô đóng khung cho cả một dân tộc. Trong mỗi nền văn hoá đều có người nghiêng về phía này hoặc phía kia, và cùng một người có thể độc lập ở chỗ làm mà phụ thuộc lẫn nhau trong gia đình. Các nghiên cứu sau này cũng cho thấy việc đo hai kiểu này bằng bảng hỏi gặp nhiều khó khăn. Nhưng như một khung để suy nghĩ, nó giúp giải thích nhiều điều quen thuộc trong đời sống Việt.
Ngôn ngữ xưng hô: bản thân đổi tên theo người đối diện
Không cần tìm đâu xa, cách xưng hô trong tiếng Việt đã là một minh hoạ rõ. Cùng một người đàn ông ba mươi tuổi, buổi sáng xưng "con" với bố mẹ, tới cơ quan xưng "em" với trưởng phòng, xưng "anh" với đồng nghiệp trẻ, tối về xưng "bố" với con. Đại từ ngôi thứ nhất trung tính có tồn tại, nhưng thường mang sắc thái khách sáo hoặc xa cách; trong quan hệ gần gũi, người Việt chọn từ theo vai.
Mỗi lần mở miệng, người nói phải xác định mình đứng ở đâu so với người kia: hơn tuổi hay kém tuổi, trên hay dưới, thân hay sơ. Bản thân, theo nghĩa đen, được gọi tên qua quan hệ. Đây đúng là điều Markus và Kitayama mô tả: bản thân không đứng riêng mà được định nghĩa bởi người khác.
Khiêm nhường: vì sao người Việt ngại khen mình
Kho tục ngữ có những câu chế giễu tự khen rất sắc, như "mèo khen mèo dài đuôi". Trong giao tiếp, khi được khen, phản ứng quen thuộc là chối nhẹ: "có gì đâu", "em còn kém lắm". Khiêm nhường không chỉ là phép lịch sự mà còn là cách giữ hoà khí: không ai bị đặt vào thế thấp hơn.
Tâm lý học văn hoá đã tranh luận khá lâu về hiện tượng này. Năm 1999, Steven Heine và các cộng sự đặt câu hỏi liệu nhu cầu thấy mình tốt đẹp có phải là phổ quát không, khi các nghiên cứu ở Nhật cho thấy người tham gia ít tự đề cao, thậm chí hay tự phê bình hơn người Bắc Mỹ. Phía bên kia, Constantine Sedikides và cộng sự lập luận rằng người Đông Á vẫn tự đề cao, chỉ là ở những nét khác: thay vì khen mình độc lập, giỏi giang, họ thấy mình tốt hơn trung bình ở những nét như biết hợp tác, trung thành, chu đáo — những nét được văn hoá của họ coi trọng. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ hẳn, nhưng cả hai phía đều đồng ý rằng cách thể hiện sự tự đánh giá khác nhau rõ giữa các nền văn hoá.
Thể diện: không chỉ của riêng mình
Năm 1955, nhà xã hội học Erving Goffman viết bài "On Face-Work", phân tích "thể diện" như hình ảnh mà mỗi người muốn giữ trong một cuộc gặp gỡ. Penelope Brown và Stephen Levinson về sau xây dựng lý thuyết lịch sự dựa trên khái niệm này. Stella Ting-Toomey phát triển thuyết thương lượng thể diện, cho thấy các nền văn hoá đề cao tập thể thường chú trọng giữ thể diện cho người khác và cho nhóm, không chỉ cho bản thân.
Tiếng Việt giàu cách nói về thể diện: "mất mặt", "đẹp mặt", "nở mày nở mặt", "sĩ diện". Và rất nhiều câu cho thấy thể diện ở đây là của chung:
- "Xấu chàng hổ ai" — chồng làm điều xấu thì vợ cũng ngượng.
- "Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại" — chuyện không hay trong nhà không đem ra ngoài.
- "Đóng cửa bảo nhau" — góp ý trong nội bộ, không làm người kia mất mặt trước người ngoài.
Khi thể diện là của gia đình, dòng họ, cơ quan, thì hành vi của một người được đánh giá không chỉ là chuyện tính cách riêng mà là chuyện "làm xấu mặt" hay "làm rạng danh" cả nhóm. Áp lực này giải thích vì sao nhiều người Việt cẩn trọng khi bày tỏ bất đồng, ngại hỏi lại khi không hiểu, hay nói vòng thay vì từ chối thẳng.
Hệ quả với chuyện hiểu tính cách
Khi tự làm trắc nghiệm
Một người coi trọng khiêm nhường có xu hướng tự chấm thấp ở những nét được khen, như tận tâm hay dễ chịu, dù hành vi thực tế không kém ai. Ngoài ra còn hiệu ứng nhóm tham chiếu: khi trả lời "mình có chăm chỉ không", người ta so với những người xung quanh, mà chuẩn xung quanh mỗi nơi một khác. Kết quả là điểm tự khai của người Việt khó so trực tiếp với điểm của người ở nơi khác.
Khi đánh giá sự nhất quán
Nhiều lý thuyết phương Tây coi việc cư xử nhất quán ở mọi nơi là dấu hiệu của một con người "thật" và khoẻ mạnh tâm lý. Nghiên cứu của Eunkook Suh năm 2002 so sánh người Mỹ và người Hàn cho thấy người Hàn ít nhất quán hơn qua các vai, và mức nhất quán ấy cũng ít liên quan tới hạnh phúc hơn so với người Mỹ. Tammy English và Serena Chen thấy người Mỹ gốc Á có thể thay đổi nhiều giữa các mối quan hệ nhưng lại rất ổn định trong từng mối quan hệ. Nói cách khác, cư xử khác nhau với người khác nhau không đồng nghĩa với giả tạo; nó có thể là một kiểu nhất quán khác.
Khi đọc cảm xúc người khác
Chuẩn "giữ ý" khiến nhiều người Việt ít bộc lộ cảm xúc tiêu cực trước người ngoài. Người quan sát vội vàng dễ đọc nhầm thành "lạnh lùng" hay "không có ý kiến", trong khi đó có thể là cách tôn trọng không khí chung.
Mặt lợi và mặt hại
Không có cách hiểu bản thân nào tốt hơn tuyệt đối. Mỗi kiểu có chỗ mạnh, chỗ yếu tuỳ hoàn cảnh:
| Nét văn hoá | Lúc giúp ích | Lúc gây khó |
|---|---|---|
| Khiêm nhường | giữ hoà khí, dễ học hỏi, ít gây đố kỵ | tự đánh giá thấp mình, khó tự giới thiệu khi xin việc, học bổng |
| Giữ thể diện cho người | góp ý tế nhị, ít làm người khác tổn thương | vấn đề bị né, sai sót không được nói ra kịp thời |
| Thể diện chung của gia đình | gắn bó, hỗ trợ lẫn nhau | áp lực nặng, ngại tìm giúp đỡ vì sợ "xấu mặt" |
| Cư xử theo vai | linh hoạt, hợp từng hoàn cảnh | mệt mỏi khi phải đổi vai liên tục, khó nói điều mình thật nghĩ |
Hàng cuối cùng của cột "lúc gây khó" đáng chú ý nhất. Nỗi sợ "mất mặt" đôi khi khiến người ta không tìm tới hỗ trợ tâm lý dù đang cần. Nếu căng thẳng, lo âu hay buồn chán kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là việc nên làm, không phải chuyện xấu hổ.
Góc nhìn hôm nay: giữ cái hay, bớt cái nặng
- Tách khiêm nhường khỏi tự hạ thấp. Có thể nói đúng về điểm mạnh của mình mà vẫn khiêm tốn: "em làm phần này khá ổn, phần kia còn phải học thêm".
- Khi đọc kết quả trắc nghiệm của chính mình, nhớ rằng điểm tự khai có thể bị kéo xuống bởi thói quen khiêm nhường. Hỏi thêm người hiểu mình là một cách đối chiếu.
- Giữ thể diện cho người mà không né vấn đề. "Đóng cửa bảo nhau" vẫn là bảo nhau: góp ý riêng, nhưng góp ý thật.
- Đừng coi việc cư xử khác nhau theo vai là giả tạo, nhưng cũng nên có ít nhất vài quan hệ nơi mình nói được điều mình thật nghĩ.
Muốn đọc thêm, bài "Culture and the Self" của Markus và Kitayama là điểm xuất phát kinh điển; các giáo trình tâm lý học văn hoá phổ thông đều có chương về bản thân, thể diện và khiêm nhường.
Câu hỏi thường gặp
Bản thân phụ thuộc lẫn nhau là gì?
Đó là cách hiểu bản thân qua các mối quan hệ và vai trò, thay vì qua những nét riêng tách biệt. Khái niệm do Hazel Markus và Shinobu Kitayama đưa ra năm 1991, đối lập với "bản thân độc lập" thường gặp hơn ở phương Tây.
Vì sao người Việt hay khiêm tốn khi được khen?
Vì trong văn hoá coi trọng hoà khí và quan hệ, tự đề cao dễ làm người khác thấy bị đặt thấp hơn. Chối nhẹ khi được khen là cách giữ thăng bằng trong giao tiếp. Điều này không có nghĩa người khiêm tốn tự thấy mình kém.
Thể diện là gì?
Thể diện là hình ảnh mà một người muốn giữ trong mắt người khác. Với người Việt, thể diện thường không chỉ của riêng một người mà của cả gia đình, dòng họ, nhóm, nên hành vi cá nhân dễ được nhìn như việc làm "đẹp mặt" hay "xấu mặt" cả nhóm.
Khiêm nhường có làm sai kết quả trắc nghiệm tính cách không?
Có thể. Người coi trọng khiêm nhường thường tự chấm thấp ở những nét được khen, và mỗi người so mình với chuẩn của môi trường xung quanh. Vì vậy điểm tự khai nên được đọc cùng ý kiến của người hiểu mình.
Cư xử khác nhau với mỗi người có phải là giả tạo không?
Không nhất thiết. Nghiên cứu cho thấy ở nhiều nền văn hoá Á Đông, người ta thay đổi cách cư xử giữa các mối quan hệ nhưng ổn định trong từng mối quan hệ. Đó có thể là một kiểu nhất quán theo vai, không phải sự giả dối.
