HEXACO là mô hình tính cách sáu chiều do Kibeom Lee và Michael Ashton phát triển từ đầu thập niên 2000: trung thực – khiêm tốn, cảm xúc, hướng ngoại, dễ chịu, tận tâm và cởi mở. Điểm mới so với Big Five là chiều thứ sáu, trung thực – khiêm tốn, đo xu hướng công bằng, không vụ lợi, không khoe khoang. Hai chiều cảm xúc và dễ chịu cũng được xếp lại khác Big Five.
HEXACO ra đời từ đâu
Big Five được tìm ra phần lớn qua các nghiên cứu từ vựng bằng tiếng Anh. Từ cuối thập niên 1990, nhiều nhóm nghiên cứu lặp lại cách làm ấy với các ngôn ngữ khác: lấy từ điển, nhặt từ mô tả người, cho người bản ngữ tự đánh giá, rồi phân tích nhân tố. Kết quả có một điểm chung đáng chú ý: thay vì năm cụm, nhiều ngôn ngữ cho ra sáu cụm.
Michael Ashton và Kibeom Lee (cùng các cộng sự ở nhiều nước) tổng hợp các kết quả ấy trong một công trình công bố năm 2004, gom dữ liệu từ nhiều ngôn ngữ châu Âu và tiếng Hàn. Họ đặt tên mô hình sáu chiều theo chữ đầu của mỗi chiều trong tiếng Anh: Honesty–Humility, Emotionality, eXtraversion, Agreeableness, Conscientiousness, Openness to Experience. Bảng hỏi đi kèm là HEXACO-PI-R, có bản 100 câu và bản rút gọn 60 câu.
Sáu chiều của HEXACO
| Chiều | Bốn khía cạnh | Ghi chú so với Big Five |
|---|---|---|
| Trung thực – khiêm tốn (H) | Chân thành · Công bằng · Không tham · Khiêm tốn | Chiều mới; một phần nằm rải rác trong dễ chịu của Big Five |
| Cảm xúc (E) | Sợ hãi · Lo âu · Cần nương tựa · Đa cảm | Gần bất ổn cảm xúc nhưng bỏ phần dễ bực, thêm phần đa cảm và gắn bó |
| Hướng ngoại (X) | Tự tin xã hội · Bạo dạn · Thích giao du · Sôi nổi | Khá giống Big Five |
| Dễ chịu (A) | Tha thứ · Hiền hoà · Linh hoạt · Kiên nhẫn | Nhận phần dễ bực (đầu ngược), bỏ phần đa cảm |
| Tận tâm (C) | Ngăn nắp · Siêng năng · Cầu toàn · Thận trọng | Khá giống Big Five |
| Cởi mở (O) | Cảm thụ thẩm mỹ · Ham hiểu biết · Sáng tạo · Khác thường | Khá giống Big Five |
Ngoài 24 khía cạnh trên, HEXACO-PI-R còn có một thang "vị tha" nằm giữa các chiều, vì lòng vị tha liên quan tới nhiều chiều cùng lúc.
Trung thực – khiêm tốn đo cái gì
Chiều H mô tả một nhóm hành vi ai cũng hiểu trong đời sống nhưng Big Five không gom lại thành chiều riêng:
- Chân thành: không giả vờ, không nịnh để được việc.
- Công bằng: không gian lận, không lợi dụng người khác dù có cơ hội.
- Không tham: ít bị hấp dẫn bởi của cải xa hoa, địa vị hào nhoáng.
- Khiêm tốn: không coi mình hơn người, không đòi được đối xử đặc biệt.
Lee và Ashton cho rằng chiều này đáng tách riêng vì nó dự đoán khá tốt một số hành vi mà Big Five dự đoán kém hơn, như các hành vi thiếu trung thực, gian lận hay vi phạm quy tắc nơi làm việc trong các nghiên cứu của họ và nhiều nhóm khác. Cuốn The H Factor of Personality (2012) của hai tác giả trình bày chiều này cho người đọc phổ thông.
Cần nói cho đúng mức: H thấp không có nghĩa là "người xấu". Đầu thấp của chiều này còn gắn với sự tự tin vào giá trị của mình, tham vọng vật chất, khả năng đòi quyền lợi — những thứ có thể cần thiết trong cạnh tranh. Và cũng như mọi nét khác, đây là xu hướng thống kê, không phải bản án đạo đức cho ai.
Cảm xúc trong HEXACO khác bất ổn cảm xúc thế nào
Đây là chỗ hay bị bỏ qua nhưng quan trọng. Trong Big Five, bất ổn cảm xúc gồm cả lo âu lẫn dễ bực. Trong HEXACO, dễ bực được chuyển sang chiều dễ chịu (người dễ chịu thấp là người dễ nổi giận, khó tha thứ). Còn chiều cảm xúc nhận thêm hai thứ: đa cảm (dễ xúc động, gắn bó sâu) và cần nương tựa (muốn có người chia sẻ khi khó khăn).
Kết quả là chiều cảm xúc của HEXACO mang nghĩa trung tính hơn: nó đo độ nhạy với nguy hiểm, nhu cầu gắn bó và độ xúc động, chứ không gom các cảm xúc tiêu cực lại một chỗ. Nhiều nghiên cứu ghi nhận khác biệt giới trung bình ở chiều cảm xúc của HEXACO rõ hơn so với ở các chiều khác, dù hai nhóm vẫn chồng lấn nhiều.
HEXACO hay Big Five: chọn mô hình nào
Hai mô hình không đối đầu nhau mà chồng lấn khá nhiều. Ba chiều hướng ngoại, tận tâm, cởi mở gần như tương đương. Chỗ khác nằm ở cách cắt vùng "quan hệ với người khác" và "cảm xúc".
| Tiêu chí | Big Five | HEXACO |
|---|---|---|
| Số chiều | Năm | Sáu |
| Nền tảng | Từ vựng tiếng Anh + bảng hỏi NEO | Từ vựng nhiều ngôn ngữ |
| Trung thực, khiêm tốn | Rải trong dễ chịu (thẳng thắn, khiêm tốn) | Chiều riêng |
| Dễ bực, nóng giận | Thuộc bất ổn cảm xúc | Thuộc dễ chịu (đầu thấp) |
| Mức phổ biến | Dùng rộng nhất trong nghiên cứu | Ngày càng được dùng, nhất là khi xét hành vi đạo đức |
Những người ủng hộ Big Five phản biện rằng các khía cạnh thẳng thắn và khiêm tốn trong NEO-PI-R đã bao gồm phần lớn nội dung của chiều H, nên không nhất thiết cần chiều thứ sáu. Một số nghiên cứu từ vựng ở vài ngôn ngữ cũng không thấy chiều H rõ ràng. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục, và nhiều nhà nghiên cứu hiện chọn mô hình tuỳ câu hỏi: muốn so với khối tài liệu khổng lồ đã có thì dùng Big Five; muốn xét chuyện trung thực, công bằng thì HEXACO thường cho nhiều thông tin hơn.
Bài học rút ra từ HEXACO
Câu chuyện HEXACO cho thấy một điều quan trọng về khoa học tính cách: số chiều không phải chân lý cố định mà là kết quả của dữ liệu và lựa chọn phương pháp. Khi mở rộng sang nhiều ngôn ngữ hơn, bức tranh có thể thay đổi. Điều này cũng mở ra câu hỏi cho tiếng Việt — một ngôn ngữ giàu từ chỉ tính nết — mà các bài trong danh mục về văn hoá Việt bàn thêm.
Với người đọc phổ thông, HEXACO nhắc rằng không mô hình nào là bản đồ hoàn chỉnh của con người. Bảng hỏi HEXACO-PI-R được hai tác giả cho phép dùng miễn phí cho mục đích nghiên cứu phi thương mại, và trang web chính thức của mô hình có bản dịch bảng hỏi sang nhiều thứ tiếng.
Câu hỏi thường gặp
HEXACO là gì?
HEXACO là mô hình tính cách sáu chiều của Kibeom Lee và Michael Ashton: trung thực – khiêm tốn, cảm xúc, hướng ngoại, dễ chịu, tận tâm và cởi mở. Mô hình dựa trên các nghiên cứu từ vựng ở nhiều ngôn ngữ, công bố tổng hợp năm 2004.
HEXACO khác Big Five ở điểm nào?
HEXACO thêm chiều trung thực – khiêm tốn, và sắp xếp lại hai chiều: dễ bực chuyển sang dễ chịu, còn chiều cảm xúc nhận thêm đa cảm và nhu cầu gắn bó. Ba chiều hướng ngoại, tận tâm, cởi mở gần như giống nhau.
Trung thực – khiêm tốn trong HEXACO gồm gì?
Gồm bốn khía cạnh: chân thành, công bằng, không tham và khiêm tốn. Chiều này đo xu hướng không lợi dụng người khác, không gian lận, không chạy theo địa vị và không coi mình hơn người.
HEXACO có tốt hơn Big Five không?
Không hẳn tốt hơn, mà phù hợp hơn với một số câu hỏi, nhất là hành vi trung thực và đạo đức. Big Five vẫn được dùng rộng hơn và có khối nghiên cứu lớn hơn. Hai mô hình chồng lấn nhiều và các nhà nghiên cứu còn tranh luận.
Bảng hỏi HEXACO có bao nhiêu câu?
HEXACO-PI-R có bản 100 câu và bản rút gọn 60 câu. Hai tác giả cho phép dùng miễn phí cho nghiên cứu phi thương mại.
