Big Five ra đời từ một ý tưởng đơn giản gọi là giả thuyết từ vựng: những khác biệt tính cách quan trọng nhất sẽ được ngôn ngữ đặt tên. Các nhà tâm lý lọc hàng nghìn tính từ mô tả người, dùng thống kê gom chúng thành nhóm, và qua nhiều thập niên cứ thấy năm cụm lớn lặp lại. Lewis Goldberg đặt tên "Big Five" đầu thập niên 1980; Paul Costa và Robert McCrae biến nó thành bảng hỏi NEO-PI-R năm 1992.
Giả thuyết từ vựng: ngôn ngữ như kho lưu trữ
Hãy nghĩ tới cách người ta nói về nhau hằng ngày: "nó chu đáo", "anh ấy nóng tính", "cô ấy xởi lởi". Qua hàng trăm năm, một cộng đồng nói một thứ tiếng sẽ tạo ra từ ngữ cho những khác biệt giữa người với người mà họ thấy đáng để ý. Khác biệt nào càng quan trọng trong đời sống chung, càng có nhiều từ để gọi, và càng có mặt trong nhiều ngôn ngữ.
Đó là giả thuyết từ vựng (lexical hypothesis). Nó cho các nhà nghiên cứu một điểm khởi đầu khách quan hơn là tự nghĩ ra danh sách nét tính cách theo cảm tính: thay vì hỏi "nên đo cái gì", họ hỏi "ngôn ngữ đã đặt tên cho những gì". Ý tưởng này có từ trước thế kỷ 20, nhưng phải đến khi có từ điển lớn và phương pháp thống kê mới thực hiện được một cách có hệ thống.
Allport và Odbert: lọc từ điển năm 1936
Năm 1936, Gordon Allport và Henry Odbert ở Đại học Harvard rà một cuốn từ điển tiếng Anh lớn và nhặt ra khoảng 18.000 từ có thể dùng để mô tả người. Danh sách ấy quá dài để đo, nên họ chia làm mấy nhóm: từ chỉ nét bền vững (như "hay lo", "hào phóng"), từ chỉ trạng thái nhất thời (như "đang bực"), từ mang tính đánh giá (như "đáng khen"), và nhóm còn lại. Nhóm nét bền vững có khoảng 4.500 từ.
Allport không tự rút gọn danh sách ấy thành vài chiều. Ông quan tâm nhiều tới sự độc đáo của từng người. Nhưng danh sách của ông trở thành nguyên liệu cho cả một hướng nghiên cứu về sau. Nếu muốn tìm hiểu thêm về Allport, cuốn Personality: A Psychological Interpretation (1937) của ông thường được coi là một trong những sách đặt nền cho ngành tâm lý học nhân cách.
Cattell và thống kê: từ hàng nghìn từ xuống 16 nhân tố
Raymond Cattell, nhà tâm lý học gốc Anh làm việc ở Mỹ, lấy danh sách của Allport và Odbert rồi gộp những từ đồng nghĩa, bỏ những từ hiếm, thu lại còn vài chục cụm. Ông cho người tham gia đánh giá nhau trên các cụm đó và dùng phân tích nhân tố — một kỹ thuật tìm xem biến nào hay thay đổi cùng nhau — để rút ra các chiều nền.
Kết quả là bảng hỏi 16PF (Sixteen Personality Factor Questionnaire), xuất bản lần đầu cuối thập niên 1940. Mười sáu nhân tố của Cattell vẫn được dùng tới nay, nhưng các nhà nghiên cứu sau này thấy khi phân tích lại dữ liệu của ông, nhiều nhân tố trùng lặp nhau, và nếu thu gọn thêm thì chúng tụ về một số ít chiều lớn hơn.
Năm cụm cứ lặp lại: Fiske, Tupes – Christal, Norman
Cuối thập niên 1940, Donald Fiske phân tích lại một phần các biến của Cattell và thấy năm nhân tố. Đầu thập niên 1960, hai nhà nghiên cứu làm việc cho Không quân Mỹ là Ernest Tupes và Raymond Christal phân tích lại nhiều bộ dữ liệu đánh giá tính cách khác nhau, cũng thấy năm nhân tố xuất hiện khá ổn định. Báo cáo của họ in dưới dạng tài liệu kỹ thuật nội bộ nên ít người đọc lúc đó.
Năm 1963, Warren Norman lặp lại kết quả này và đề xuất cách đo năm nhân tố bằng tính từ. Trong giới học thuật, năm nhân tố có lúc được gọi là "năm nhân tố của Norman". Dù vậy, suốt thập niên 1960 và 1970, hướng nghiên cứu này chững lại. Một phần vì tranh luận người – tình huống sau cuốn sách năm 1968 của Walter Mischel làm nhiều người nghi ngờ bản thân khái niệm nét tính cách; một phần vì mỗi phòng thí nghiệm vẫn quen dùng hệ của riêng mình.
Goldberg đặt tên "Big Five"
Lewis Goldberg, làm việc ở Oregon, là người đưa hướng từ vựng trở lại trung tâm. Đầu thập niên 1980 ông dùng cụm "Big Five" để gọi năm nhân tố này. Chữ "Big" ở đây không có nghĩa là quan trọng nhất hay đầy đủ nhất, mà là rộng: mỗi nhân tố là một vùng lớn bao gồm nhiều nét hẹp hơn bên trong.
Qua thập niên 1980 và đầu 1990, Goldberg làm các nghiên cứu lớn với hàng trăm tính từ tiếng Anh và vẫn thấy năm cụm. Ông cũng soạn bộ tính từ "đánh dấu" để đo năm nhân tố. Năm 1999, ông khởi xướng International Personality Item Pool (IPIP), một kho câu hỏi tính cách công khai, miễn phí, để các nhà nghiên cứu không phải phụ thuộc vào bảng hỏi có bản quyền.
Costa và McCrae: từ ba chiều tới NEO-PI-R
Trong khi hướng từ vựng đi từ ngôn ngữ, Paul Costa và Robert McCrae đi từ bảng hỏi. Làm việc với dữ liệu người trưởng thành ở Mỹ, ban đầu họ tập trung vào ba chiều: bất ổn cảm xúc (Neuroticism), hướng ngoại (Extraversion) và cởi mở (Openness) — viết tắt thành NEO. Khi thấy hai cụm dễ chịu và tận tâm của hướng từ vựng xuất hiện bền bỉ, họ bổ sung vào.
Năm 1992, họ công bố NEO-PI-R, đo năm chiều với mỗi chiều sáu khía cạnh, tổng cộng ba mươi khía cạnh và 240 câu. Họ cũng làm bản rút gọn NEO-FFI. Cùng thời kỳ, Oliver John và cộng sự soạn Big Five Inventory (BFI) gồm 44 câu, gọn hơn nhiều, được dùng rất rộng trong nghiên cứu.
Điểm đáng chú ý là hai con đường — một đi từ từ điển, một đi từ bảng hỏi — gặp nhau ở cùng năm chiều. Chính sự hội tụ ấy, chứ không phải một nghiên cứu đơn lẻ nào, làm Big Five trở thành khung chung của ngành từ thập niên 1990.
Mốc thời gian tóm tắt
| Thời điểm | Người / nhóm | Đóng góp |
|---|---|---|
| 1936 | Allport và Odbert | Lọc khoảng 18.000 từ mô tả người từ từ điển tiếng Anh |
| Thập niên 1940 | Raymond Cattell | Rút gọn danh sách, dùng phân tích nhân tố, ra bảng hỏi 16PF |
| Cuối thập niên 1940 | Donald Fiske | Phân tích lại, thấy năm nhân tố |
| Đầu thập niên 1960 | Tupes và Christal | Năm nhân tố lặp lại trên nhiều bộ dữ liệu |
| 1963 | Warren Norman | Xác nhận lại, đề xuất cách đo bằng tính từ |
| Đầu thập niên 1980 | Lewis Goldberg | Đặt tên "Big Five", củng cố hướng từ vựng |
| 1992 | Costa và McCrae | Công bố NEO-PI-R, năm chiều và ba mươi khía cạnh |
| 1999 | Goldberg | Khởi xướng kho câu hỏi công khai IPIP |
Những phản biện đi cùng
Big Five được chấp nhận rộng nhưng không phải không bị chất vấn. Hans Eysenck, người bảo vệ mô hình ba chiều, cho rằng dễ chịu và tận tâm nên gộp vào một chiều rộng hơn mà ông gọi là P. Những năm đầu thập niên 1990 có nhiều bài tranh luận giữa hai phía. Jack Block thì phê bình chính cách dựa vào phân tích nhân tố: kết quả phụ thuộc vào bộ từ ban đầu được chọn ra sao.
Từ thập niên 2000, nhóm của Kibeom Lee và Michael Ashton làm nghiên cứu từ vựng ở nhiều ngôn ngữ ngoài tiếng Anh và thường thấy sáu nhân tố thay vì năm — dẫn tới mô hình HEXACO, có bài riêng trong danh mục này. Một câu hỏi khác là giả thuyết từ vựng có công bằng với mọi nền văn hoá không, khi phần lớn công trình ban đầu làm bằng tiếng Anh. Câu hỏi đó vẫn đang được nghiên cứu tiếp.
Đọc gì để hiểu thêm
Người muốn đi sâu có thể bắt đầu từ chương tính cách trong các giáo trình nhập môn tâm lý học, rồi tới các bài tổng quan tiếng Anh về mô hình năm nhân tố của John Digman (1990) hay của Oliver John cùng cộng sự. Trang web của IPIP cho xem trực tiếp các câu hỏi đo năm chiều và khía cạnh, giúp hiểu một bảng hỏi được dựng lên ra sao. Đọc lịch sử này cũng giúp nhìn Big Five đúng mức: nó không phải chân lý được phát hiện một lần, mà là điểm hội tụ của nhiều thế hệ làm việc với dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người tạo ra Big Five?
Không có một người duy nhất. Lewis Goldberg đặt tên "Big Five" đầu thập niên 1980, Paul Costa và Robert McCrae phát triển bảng hỏi NEO-PI-R năm 1992. Trước đó, Allport, Odbert, Cattell, Fiske, Tupes, Christal và Norman đã góp những bước nền.
Giả thuyết từ vựng là gì?
Là ý tưởng rằng những khác biệt tính cách quan trọng trong đời sống sẽ được ngôn ngữ đặt tên, và khác biệt càng quan trọng càng có nhiều từ để gọi. Vì vậy, phân tích kho từ mô tả người có thể giúp tìm ra các chiều tính cách chính.
Allport và Odbert tìm ra bao nhiêu từ mô tả tính cách?
Năm 1936, hai ông nhặt ra khoảng 18.000 từ tiếng Anh có thể dùng mô tả người. Trong đó khoảng 4.500 từ được xếp vào nhóm chỉ nét bền vững, phần còn lại là trạng thái nhất thời, từ đánh giá và các nhóm khác.
NEO trong NEO-PI-R nghĩa là gì?
NEO là chữ đầu của ba chiều Costa và McCrae nghiên cứu ban đầu: Neuroticism (bất ổn cảm xúc), Extraversion (hướng ngoại) và Openness (cởi mở). Sau đó họ thêm dễ chịu và tận tâm, nhưng giữ tên NEO. PI-R là Personality Inventory – Revised.
Vì sao gọi là "Big" Five?
Chữ "Big" chỉ độ rộng: mỗi nhân tố bao gồm nhiều nét hẹp hơn bên trong. Nó không có nghĩa năm nhân tố là toàn bộ tính cách hay là những nét quan trọng nhất trong mọi hoàn cảnh.