Big Five có đúng với mọi nền văn hoá, kể cả người Việt

Big Five đúng ở mức khá rộng với nhiều nền văn hoá: các nghiên cứu lớn ở khoảng 50 nền văn hoá cho thấy cấu trúc năm chiều xuất hiện lại khá ổn định khi dùng bảng hỏi đã dịch. Nhưng "khá rộng" không phải "mọi nơi": ở một số cộng đồng, cấu trúc không rõ, và có những nét quan trọng với văn hoá phương Đông mà năm chiều chưa bắt hết. Với người Việt, bảng hỏi dịch dùng được, nhưng cần đọc kết quả thận trọng.

Câu hỏi đặt ra: tính cách có "phổ quát" không

Phần lớn nghiên cứu ban đầu về Big Five làm với sinh viên và người trưởng thành ở Mỹ, Tây Âu, bằng tiếng Anh hoặc các ngôn ngữ châu Âu. Một câu hỏi tự nhiên nảy ra: năm chiều này là đặc điểm chung của loài người, hay chỉ là cách người phương Tây nói về nhau?

Có hai cách tiếp cận để trả lời. Cách thứ nhất dịch bảng hỏi Big Five sang nhiều ngôn ngữ rồi xem năm chiều có hiện lại không — gọi là hướng "mang vào" (imposed-etic). Cách thứ hai bắt đầu từ chính ngôn ngữ và văn hoá bản địa, nhặt từ mô tả người trong từ điển địa phương, rồi xem có những chiều nào xuất hiện — hướng "từ bên trong" (emic). Kết quả của hai cách không hoàn toàn giống nhau, và chính chỗ khác nhau ấy mới thú vị.

Bằng chứng ủng hộ: các nghiên cứu nhiều nước

Khoảng 50 nền văn hoá

Năm 2005, Robert McCrae, Antonio Terracciano và một mạng lưới cộng tác viên ở nhiều nước công bố kết quả đánh giá tính cách do người quen đánh giá (thay vì tự khai) ở khoảng 50 nền văn hoá trên các châu lục. Cấu trúc năm chiều xuất hiện lại khá rõ ở phần lớn các mẫu. Một số mẫu ở những nơi điều kiện thu thập dữ liệu khó khăn hơn cho kết quả kém rõ ràng hơn.

Hàng chục quốc gia với BFI

Nhóm của David Schmitt dùng bảng hỏi BFI 44 câu, dịch sang nhiều thứ tiếng, ở khoảng 56 quốc gia và công bố năm 2007. Họ cũng thấy năm chiều hiện lại ở phần lớn các nơi, dù mức độ rõ ràng khác nhau.

Những kết quả này là lý do chính khiến Big Five được coi là khung có tính phổ quát cao. Trong nhiều ngôn ngữ, khi dịch bảng hỏi cẩn thận, người ta vẫn mô tả nhau theo những trục khá giống: hướng tới người khác nhiều hay ít, tử tế hay đối đầu, chu đáo hay tuỳ hứng, dễ lo hay bình tĩnh, tò mò hay chuộng cái quen.

Bằng chứng nghi ngờ: khi năm chiều không hiện rõ

Cộng đồng Tsimane ở Bolivia

Năm 2013, Michael Gurven và cộng sự công bố nghiên cứu với người Tsimane, một cộng đồng sống bằng săn bắt, hái lượm và làm nương ở vùng Amazon thuộc Bolivia. Khi dùng bảng hỏi Big Five đã dịch, nhóm nghiên cứu không thấy năm chiều tách bạch như ở sinh viên phương Tây. Thay vào đó, các câu hỏi tụ thành hai cụm rộng, gần với "hướng về cộng đồng" và "chăm chỉ". Các tác giả gợi ý rằng trong một cuộc sống mà các vai trò xã hội ít phân hoá hơn, cách các nét đi cùng nhau có thể khác.

Tính "quan hệ" trong văn hoá Trung Hoa

Nhóm của Fanny Cheung ở Hồng Kông xây dựng bảng hỏi tính cách theo hướng bản địa (CPAI) và thấy một chiều mà Big Five không bắt rõ, gọi là "tính quan hệ liên cá nhân" (interpersonal relatedness): coi trọng hoà khí, thể diện, các mối quan hệ, cách ứng xử theo vai vế. Chiều này cũng xuất hiện khi họ dùng bảng hỏi ở một số mẫu ngoài người Hoa. Ý nghĩa: có những khác biệt cá nhân quan trọng với các xã hội đề cao quan hệ mà mô hình gốc phương Tây chưa đặt tên riêng.

Từ vựng nhiều ngôn ngữ cho sáu chiều

Như bài về HEXACO trong danh mục này kể, nghiên cứu từ vựng ở nhiều ngôn ngữ thường cho sáu cụm chứ không phải năm. Điều này không bác bỏ Big Five, nhưng cho thấy con số năm phụ thuộc phần nào vào ngôn ngữ xuất phát.

So điểm trung bình giữa các nước: cẩn thận với bẫy

Một câu hỏi hay gặp: nước nào hướng ngoại nhất, người nước nào tận tâm nhất? Đây là chỗ các nhà nghiên cứu khuyên thận trọng nhất. Có ba cái bẫy:

• Bẫy nhóm tham chiếu. Khi trả lời "mình có ngăn nắp không", mỗi người tự so với người xung quanh mình. Ở nơi chuẩn mực về ngăn nắp cao, một người khá ngăn nắp vẫn có thể tự chấm thấp. Steven Heine và cộng sự chỉ ra hiện tượng này khi điểm tận tâm tự khai của một số nước nổi tiếng kỷ luật lại không cao như người ta tưởng.
• Bẫy phong cách trả lời. Ở một số nền văn hoá, người ta có xu hướng chọn mức giữa, tránh mức cực; ở nơi khác lại hay đồng ý với câu hỏi. Điều này làm lệch điểm trung bình mà không phản ánh tính cách thật.
• Bẫy định kiến dân tộc. Một nghiên cứu năm 2005 của Terracciano và cộng sự, đăng trên tạp chí Science, so hình ảnh "tính cách dân tộc" mà người dân mỗi nước nghĩ về đồng bào mình với điểm tính cách đo thật ở khoảng 49 nền văn hoá. Hai thứ gần như không khớp. Nói cách khác, "người nước X thì thế này" phần lớn là định kiến, không phải kết quả đo.

Một phát hiện bất ngờ khác được nhiều nhóm ghi nhận: khác biệt tính cách trung bình giữa nam và nữ thường lớn hơn ở các nước phát triển, bình đẳng giới hơn, chứ không nhỏ đi như nhiều người đoán. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận nguyên nhân, trong đó có thể có cả bẫy nhóm tham chiếu nói trên.

Còn với người Việt thì sao

Các bảng hỏi Big Five đã có bản dịch tiếng Việt và được dùng trong một số nghiên cứu trong nước, nhất là với sinh viên. Tuy vậy, tính tới nay chưa thấy một nghiên cứu từ vựng tiếng Việt quy mô lớn — kiểu lọc từ điển như Allport làm với tiếng Anh — được trích dẫn rộng rãi. Vì vậy chưa thể nói chắc năm chiều có phải cách người Việt tự nhiên chia tính nết hay không.

Một vài điều người đọc Việt nên lưu ý khi làm bài Big Five dịch:

1. Câu dịch có thể lệch nghĩa. Một câu kiểu "là người hay bắt chuyện" trong tiếng Anh nghe trung tính, nhưng sang tiếng Việt có thể mang sắc thái khác tuỳ vùng và lứa tuổi.
2. Chuẩn so sánh thường là nước ngoài. Nhiều bài đo trên mạng chấm "cao", "thấp" dựa trên dữ liệu người dùng nói tiếng Anh, không phải người Việt.
3. Khiêm tốn khi tự khai. Trong văn hoá coi trọng khiêm nhường, nhiều người ngại tự chấm mình cao ở những nét được khen, làm điểm bị kéo xuống.
4. Những thứ năm chiều chưa bắt hết. Các nét như giữ thể diện, biết điều, khéo léo trong quan hệ vai vế rất quan trọng trong đời sống Việt nhưng không có chiều riêng trong Big Five.

Câu hỏi các từ tính nết quen thuộc như "dễ tính", "chu đáo", "xởi lởi" nằm ở đâu trên năm chiều được bàn riêng trong danh mục tính nết trong văn hoá Việt.

Kết luận thận trọng

Big Five có lẽ là mô hình tính cách được kiểm chứng xuyên văn hoá nhiều nhất hiện nay, và năm chiều của nó xuất hiện lại ở rất nhiều nơi. Nhưng bằng chứng cũng cho thấy giới hạn: ở những cộng đồng có lối sống khác xa xã hội công nghiệp, cấu trúc có thể khác; ở các văn hoá đề cao quan hệ, có những nét chưa được đặt tên riêng; và việc so điểm trung bình giữa các nước dễ sai hơn nhiều người nghĩ. Cách dùng hợp lý là coi Big Five như một ngôn ngữ chung hữu ích, đồng thời để ngỏ chỗ cho những gì văn hoá của mình có mà mô hình chưa nói tới.