Ba mươi khía cạnh của Big Five là tầng chi tiết bên dưới năm chiều lớn: mỗi chiều chia thành sáu khía cạnh hẹp hơn, theo bảng hỏi NEO-PI-R của Costa và McCrae (1992). Đọc kết quả ở mức khía cạnh giúp thấy vì sao hai người cùng điểm tổng lại khác nhau, và chỉ ra chính xác chỗ nào mình mạnh, chỗ nào hay vấp. Tuy vậy, điểm khía cạnh kém chắc chắn hơn điểm tổng, nên cần đọc như gợi ý chứ không như kết luận.
Vì sao năm con số là chưa đủ
Năm chiều Big Five giống năm vùng lớn trên bản đồ. Chúng hữu ích để nhìn toàn cảnh, nhưng mỗi vùng lại có địa hình khác nhau bên trong. Lấy ví dụ chiều tận tâm: một người có thể rất ngăn nắp (bàn làm việc gọn, tủ đồ xếp màu) nhưng hay trì hoãn việc lớn; người khác bàn bừa bộn nhưng hễ nhận việc là làm tới nơi. Cả hai có thể ra cùng một điểm tận tâm tổng, vì phần cao của người này bù cho phần thấp của người kia.
Đó là lý do các nhà nghiên cứu chia mỗi chiều lớn thành các khía cạnh (facet). Khía cạnh hẹp hơn, gần với hành vi hằng ngày hơn, nên dễ liên hệ với đời sống hơn.
Bảng ba mươi khía cạnh theo NEO-PI-R
Bảng dưới liệt kê sáu khía cạnh của từng chiều, kèm tên tiếng Anh gốc để tiện tra cứu. Cách dịch tiếng Việt chưa thống nhất; ở đây chọn cách dịch gần nghĩa đời thường.
| Chiều | Sáu khía cạnh |
|---|---|
| Bất ổn cảm xúc (N) | Lo âu (Anxiety) · Dễ bực (Angry hostility) · Dễ buồn (Depression) · Ngượng ngùng (Self-consciousness) · Bốc đồng (Impulsiveness) · Dễ tổn thương (Vulnerability) |
| Hướng ngoại (E) | Nồng ấm (Warmth) · Thích giao du (Gregariousness) · Quyết đoán (Assertiveness) · Năng động (Activity) · Tìm cảm giác mạnh (Excitement-seeking) · Cảm xúc tích cực (Positive emotions) |
| Cởi mở (O) | Tưởng tượng (Fantasy) · Thẩm mỹ (Aesthetics) · Cảm xúc (Feelings) · Hành động (Actions) · Ý tưởng (Ideas) · Giá trị (Values) |
| Dễ chịu (A) | Tin người (Trust) · Thẳng thắn (Straightforwardness) · Vị tha (Altruism) · Nhường nhịn (Compliance) · Khiêm tốn (Modesty) · Mềm lòng (Tender-mindedness) |
| Tận tâm (C) | Năng lực (Competence) · Ngăn nắp (Order) · Trách nhiệm (Dutifulness) · Nỗ lực thành tích (Achievement striving) · Tự kỷ luật (Self-discipline) · Cân nhắc (Deliberation) |
Ý nghĩa từng khía cạnh được giải thích kỹ trong năm bài về năm chiều trong danh mục này. Bài này tập trung vào cách dùng tầng khía cạnh khi đọc kết quả.
Không chỉ có một cách chia
Ba mươi khía cạnh của NEO-PI-R là cách chia nổi tiếng nhất nhưng không phải duy nhất. Con số sáu khía cạnh mỗi chiều phần nào là lựa chọn thiết kế, không phải điều tự nhiên phát hiện ra. Một vài cách chia khác:
- Mười mặt (aspects): năm 2007, Colin DeYoung, Lena Quilty và Jordan Peterson công bố nghiên cứu đề xuất một tầng giữa: mỗi chiều có hai mặt. Ví dụ, bất ổn cảm xúc gồm dao động và thu mình; tận tâm gồm siêng năng và ngăn nắp; cởi mở gồm trí tuệ và cởi mở theo nghĩa hẹp.
- Mười lăm khía cạnh của BFI-2: bộ đo do Christopher Soto và Oliver John công bố năm 2017 chọn ba khía cạnh cho mỗi chiều, gọn hơn và dễ dùng hơn trong nghiên cứu.
- Các khía cạnh của IPIP: kho câu hỏi công khai IPIP có các thang đo tương đương ba mươi khía cạnh của NEO, để người nghiên cứu dùng tự do.
Thứ tự từ trên xuống có thể hình dung như sau: năm chiều lớn → mười mặt → mười lăm hoặc ba mươi khía cạnh → từng câu hỏi. Mỗi tầng càng xuống càng cụ thể, nhưng cũng càng ít câu hỏi đo, nên càng dễ dao động.
Khía cạnh có dự đoán tốt hơn chiều lớn không
Một số nghiên cứu thấy với những kết quả cụ thể, khía cạnh hẹp cho nhiều thông tin hơn chiều rộng. Lý do dễ hiểu: nếu chỉ một khía cạnh liên quan tới điều đang xét, gộp nó với năm khía cạnh không liên quan sẽ làm tín hiệu loãng đi. Chẳng hạn, khi nói về chuyện giữ kỷ luật học tập, khía cạnh tự kỷ luật và nỗ lực thành tích có lẽ sát hơn khía cạnh ngăn nắp.
Một số nhà nghiên cứu, như René Mõttus và cộng sự, còn đi xa hơn: họ cho rằng ngay cả từng câu hỏi riêng lẻ cũng mang thông tin riêng, gọi là các "sắc thái" (nuance) của tính cách. Hướng này còn mới và đang được tranh luận, nhưng nó gợi một ý thực tế: đọc kỹ những câu mình trả lời mạnh nhất trong bài đo có thể nói nhiều hơn một con số tổng.
Đọc hồ sơ khía cạnh của mình: cách làm thực tế
- Bắt đầu từ năm chiều. Xem chiều nào lệch rõ khỏi khoảng giữa trước, vì đó là thông tin chắc chắn hơn.
- Tìm khía cạnh "lạc tông". Trong một chiều, nếu năm khía cạnh ở mức trung bình mà một khía cạnh rất cao hoặc rất thấp, đó thường là chỗ đáng chú ý nhất. Ví dụ hướng ngoại tổng trung bình nhưng quyết đoán rất cao.
- Nhìn chéo giữa các chiều. Một số tổ hợp có ý nghĩa: lo âu cao đi cùng tự kỷ luật cao có thể là người chuẩn bị rất kỹ vì lo; bốc đồng cao đi cùng cân nhắc thấp có thể là người cần quy tắc "chờ một ngày" trước quyết định lớn.
- Đừng tin chênh lệch nhỏ. Mỗi khía cạnh chỉ đo bằng vài câu, nên khác biệt vài điểm giữa hai khía cạnh rất có thể chỉ là nhiễu.
- Đối chiếu với đời thật. Hỏi: điểm này có khớp với những gì mình và người thân thấy không? Nếu không khớp, có thể bài đo chưa bắt đúng, hoặc mình trả lời theo hình ảnh mình muốn có.
Ví dụ: hai người cùng điểm, hai câu chuyện
Thử hình dung hai đồng nghiệp đều có điểm dễ chịu ở mức trung bình. Người thứ nhất cao ở vị tha và mềm lòng nhưng thấp ở nhường nhịn: hay giúp người, dễ xúc động, nhưng khi bất đồng thì cãi tới cùng. Người thứ hai cao ở nhường nhịn và khiêm tốn nhưng thấp ở tin người: ít khi phản đối ai, không khoe khoang, nhưng trong lòng luôn giữ khoảng cách và cần thời gian mới tin.
Nếu chỉ nhìn điểm tổng, hai người "giống nhau". Nhìn khía cạnh, cách làm việc cùng họ khác hẳn: với người thứ nhất, nên chuẩn bị cho tranh luận thẳng; với người thứ hai, nên kiên nhẫn xây lòng tin. Đây là ví dụ minh hoạ, không phải quy luật; người thật luôn phức tạp hơn mọi bảng điểm.
Những điều không nên làm với điểm khía cạnh
- Không dùng một khía cạnh để kết luận về con người: "thấp ở vị tha" không có nghĩa là ích kỷ.
- Không dùng khía cạnh lo âu hay dễ buồn để tự chẩn đoán. Đó là nét tính cách, không phải chỉ dấu bệnh.
- Không so khía cạnh giữa hai bài đo khác nhau như thể chúng cùng thước. Cách chia và nhóm chuẩn mỗi bài một khác.
Câu hỏi thường gặp
Big Five có bao nhiêu khía cạnh?
Theo bảng hỏi NEO-PI-R của Costa và McCrae, mỗi chiều có sáu khía cạnh, tổng cộng ba mươi. Các bộ đo khác chia khác: BFI-2 có mười lăm khía cạnh, mô hình của DeYoung có mười mặt ở tầng giữa.
Facet trong Big Five là gì?
Facet, hay khía cạnh, là các nét hẹp hơn nằm bên dưới mỗi chiều lớn. Ví dụ hướng ngoại gồm nồng ấm, thích giao du, quyết đoán, năng động, tìm cảm giác mạnh và cảm xúc tích cực.
Nên đọc điểm tổng hay điểm khía cạnh?
Nên đọc cả hai. Điểm tổng chắc chắn hơn vì đo bằng nhiều câu hơn; điểm khía cạnh chi tiết hơn nhưng dễ dao động. Bắt đầu từ chiều lớn, sau đó tìm khía cạnh lệch hẳn khỏi phần còn lại.
Mười mặt của Big Five là gì?
Là tầng giữa do DeYoung, Quilty và Peterson đề xuất năm 2007: mỗi chiều có hai mặt, như tận tâm gồm siêng năng và ngăn nắp, dễ chịu gồm thương cảm và lịch thiệp. Tầng này giúp giải thích các khía cạnh trong cùng một chiều không luôn đi cùng nhau.
Vì sao hai người cùng điểm Big Five vẫn khác nhau?
Vì điểm tổng gộp nhiều khía cạnh, phần cao có thể bù phần thấp. Ngoài ra Big Five không đo giá trị sống, năng lực, kinh nghiệm hay hoàn cảnh — những thứ làm mỗi người khác nhau nhiều hơn mọi bảng điểm.