Tính cách là cách một người thường suy nghĩ, cảm xúc và hành xử; giá trị sống là điều người đó coi là quan trọng; sở thích là những loại việc thu hút họ; còn năng lực là điều họ làm được khi cố hết sức. Bốn thứ này có liên quan với nhau nhưng thường chỉ ở mức yếu đến vừa, nên biết một thứ không cho phép đoán chắc ba thứ còn lại. Trộn lẫn chúng là nguồn gốc của nhiều lời khuyên sai kiểu "em hướng nội nên đừng làm nghề cần nói nhiều".
Bốn câu hỏi khác nhau về một con người
Cách dễ nhất để tách bốn khái niệm là xem mỗi khái niệm trả lời câu hỏi nào.
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Thường đo bằng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tính cách | Người này thường làm thế nào? | Bảng hỏi tự đánh giá, người quen đánh giá, quan sát lâu dài | Hay lo, thích chỗ đông, làm việc có kế hoạch |
| Giá trị sống | Điều gì quan trọng với người này? | Bảng xếp hạng mức quan trọng của các mục tiêu sống | Coi trọng an toàn, tự do, truyền thống, giúp người |
| Sở thích | Loại việc nào thu hút người này? | Bảng hỏi về mức thích các hoạt động | Thích sửa máy, thích vẽ, thích buôn bán |
| Năng lực | Người này làm được đến đâu khi cố gắng? | Bài kiểm tra có đáp án đúng – sai, thực hành | Tính nhẩm nhanh, nhớ tốt, khéo tay |
Hãy hình dung hai người cùng làm kế toán. Người thứ nhất tận tâm cao (tính cách), coi trọng sự ổn định (giá trị), thích làm việc với số liệu (sở thích), và giỏi phát hiện sai sót (năng lực). Người thứ hai cũng giỏi phát hiện sai sót, nhưng tuỳ hứng, coi trọng tự do, và thật ra thích âm nhạc hơn. Cùng một công việc, cùng một năng lực, nhưng trải nghiệm hằng ngày của họ chắc chắn khác hẳn.
Tính cách và năng lực: "thường làm" và "làm được"
Nhà tâm lý học đo lường Lee Cronbach, từ giữa thế kỷ 20, đã nêu một phân biệt mà đến nay vẫn rất hữu ích: hiệu suất tối đa và hiệu suất điển hình.
- Bài kiểm tra năng lực đo hiệu suất tối đa: người làm biết mình đang bị đánh giá, cố hết sức, và có đáp án đúng – sai.
- Bảng hỏi tính cách đo hiệu suất điển hình: không có đáp án đúng, câu hỏi là "bạn thường thế nào".
Phân biệt này giải thích nhiều chuyện đời thường. Một học sinh giỏi toán (năng lực cao) có thể vẫn hay quên làm bài tập về nhà (tận tâm thấp). Một người rất có khả năng thuyết trình (năng lực) vẫn có thể không thích thuyết trình và tránh nó khi được chọn (tính cách, sở thích). Ngược lại, một người rất chăm chỉ có thể vẫn gặp khó với một môn nào đó. Khi đánh giá bản thân, trộn hai thứ này dễ dẫn đến hai sai lầm: tưởng mình "không có khả năng" chỉ vì mình không thích, hoặc tưởng mình "lười" trong khi thật ra việc đó đang vượt sức.
Mối liên hệ giữa tính cách và trí thông minh là đề tài riêng, được bàn trong bài khác của chuyên mục này. Tóm tắt: có liên hệ, nhưng khá yếu, rõ nhất ở nét cởi mở với trải nghiệm.
Tính cách và giá trị sống
Nghiên cứu giá trị sống được biết nhiều nhất là của Shalom Schwartz. Trong công trình năm 1992 và nhiều nghiên cứu ở hàng chục quốc gia sau đó, ông đề xuất mười giá trị cơ bản: tự định hướng, kích thích, hưởng thụ, thành đạt, quyền lực, an toàn, tuân thủ, truyền thống, nhân từ và phổ quát. Mười giá trị được xếp quanh một vòng tròn: những giá trị đứng cạnh nhau dễ đi cùng nhau, những giá trị đối diện thường giằng co (ví dụ tự định hướng với tuân thủ, thành đạt với nhân từ).
Hai thứ khác nhau thế nào
Giá trị mang tính ý thức và lựa chọn hơn. Người ta có thể nói rõ "mình coi trọng gia đình hơn sự nghiệp", và có thể đổi thứ tự ấy sau một biến cố. Tính cách thì nhiều phần là xu hướng tự động, ta không chọn mà nhận ra ở mình.
Giá trị còn có tính chuẩn mực: nó nói điều đáng mong muốn. Tính cách thì chỉ mô tả. Một người có thể coi trọng sự bình tĩnh (giá trị) mà bản thân lại hay lo (tính cách) — và chính độ lệch đó khiến họ tìm cách luyện tập.
Chỗ hai thứ gặp nhau
Các nghiên cứu so sánh, chẳng hạn của Sonia Roccas và cộng sự năm 2002, cho thấy một số cặp đi cùng nhau khá rõ: người cởi mở với trải nghiệm thường coi trọng tự định hướng và phổ quát hơn, ít đề cao truyền thống và tuân thủ; người dễ chịu thường coi trọng nhân từ hơn. Nhưng nhiều cặp khác chỉ liên hệ yếu. Biết tính cách của một người không cho phép đoán chắc họ sống vì điều gì.
Tính cách và sở thích
Sở thích là đề tài mà giới hướng nghiệp nghiên cứu lâu đời. Mô hình sáu nhóm sở thích của John Holland là ví dụ nổi tiếng nhất, nhưng phần ứng dụng vào chọn nghề thuộc về lĩnh vực khác; ở đây chỉ bàn quan hệ giữa sở thích và tính cách.
Phillip Ackerman và Eric Heggestad (1997), khi tổng hợp nhiều nghiên cứu, đề xuất rằng năng lực, tính cách và sở thích hay kết thành những "cụm" — chẳng hạn người cởi mở với trải nghiệm hay có sở thích về nghệ thuật, nghiên cứu, và có năng lực ngôn ngữ khá hơn. Người hướng ngoại hay thích những việc cần giao tiếp, thuyết phục người khác. Những cụm này có thật, nhưng mỗi mối liên hệ đều ở mức vừa phải.
Một điều nên nhớ: sở thích có thể nuôi dưỡng. Nhiều người bắt đầu thích một việc sau khi làm và thấy mình làm được. Tính cách không khoá cửa trước sở thích.
Bốn thứ tác động lẫn nhau theo thời gian
Ackerman còn có một mô hình gọi tắt là PPIK, coi trí tuệ như quá trình, tính cách, sở thích và kiến thức là bốn thành phần nuôi nhau qua nhiều năm. Cách hình dung này giúp hiểu vì sao bốn thứ liên quan:
- Một đứa trẻ tò mò (tính cách) hay đọc sách (sở thích).
- Đọc nhiều thì vốn hiểu biết lớn (kiến thức), khả năng ngôn ngữ phát triển (năng lực).
- Làm tốt thì được khen, càng thích đọc hơn.
- Lâu dần, việc học hỏi có thể trở thành điều người đó coi trọng (giá trị).
Vòng xoay này có thể đi theo hướng ngược lại. Không có cơ hội tiếp cận sách, sự tò mò có thể đổ sang những hướng khác. Đó là lý do hoàn cảnh sống, cơ hội học tập quan trọng không kém xuất phát điểm tính cách.
Khi bốn thứ lệch nhau
Lệch nhau không phải là bất thường; gần như ai cũng có vài chỗ lệch. Vài tình huống hay gặp:
- Coi trọng một điều mà tính mình không thuận. Coi trọng đúng giờ nhưng tận tâm thấp. Cách làm thực tế: dựa vào hoàn cảnh thay vì ý chí — báo thức sớm hơn, nhờ bạn nhắc, chuẩn bị đồ từ tối.
- Có năng lực mà không thích. Làm được nhưng mệt mỏi. Có thể vẫn dùng năng lực ấy khi cần, nhưng không nhất thiết đặt cả đời vào đó.
- Thích mà chưa giỏi. Năng lực thường lớn lên theo luyện tập; sở thích là động lực để luyện tập.
- Tính cách khác với điều gia đình kỳ vọng. Bố mẹ coi trọng sự ổn định, con lại thích mạo hiểm. Hiểu rằng đây là chuyện giá trị và tính cách khác nhau, không phải "con hư", giúp cuộc nói chuyện bớt căng.
Góc nhìn hôm nay: bốn câu tự hỏi
Khi đứng trước một lựa chọn — một công việc, một môn học, một kế hoạch — thử tách bốn câu hỏi thay vì gộp thành "có hợp tính mình không".
- Việc này có phù hợp với cách mình thường làm việc không, và nếu không thì cái giá phải trả là bao nhiêu?
- Việc này có phục vụ điều mình coi trọng không?
- Mình có thích những phần việc chính của nó không, hay chỉ thích cái tên?
- Mình đã làm được chưa, và nếu chưa thì có học được không?
Một lựa chọn trật ở câu một nhưng khớp ở câu hai và ba thường vẫn đáng thử, vì cách làm việc điều chỉnh được. Một lựa chọn khớp tính cách nhưng trật hẳn với giá trị thì lâu dài dễ thấy trống rỗng.
Và một lưu ý: đừng dùng bảng hỏi tính cách để đoán năng lực, cũng đừng dùng bài kiểm tra năng lực để kết luận về tính cách. Mỗi công cụ được làm ra để đo một thứ.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách và giá trị sống khác nhau thế nào?
Tính cách mô tả cách một người thường suy nghĩ và hành xử, phần lớn là xu hướng tự động. Giá trị sống là những điều người đó coi là quan trọng và đáng theo đuổi, mang tính ý thức và lựa chọn hơn. Hai thứ có liên quan nhưng không trùng nhau.
Tính cách có quyết định năng lực không?
Không. Năng lực là điều một người làm được khi cố hết sức, còn tính cách là cách họ thường hành xử. Một người rất giỏi một việc vẫn có thể không thích làm việc đó, và tận tâm cao không bảo đảm năng lực cao ở mọi lĩnh vực.
Mười giá trị cơ bản của Schwartz là gì?
Theo Shalom Schwartz, mười giá trị cơ bản gồm tự định hướng, kích thích, hưởng thụ, thành đạt, quyền lực, an toàn, tuân thủ, truyền thống, nhân từ và phổ quát. Chúng xếp quanh một vòng tròn, giá trị đứng cạnh nhau dễ đi cùng nhau, giá trị đối diện thường giằng co.
Sở thích có thay đổi được không?
Có. Sở thích có thể hình thành khi người ta có cơ hội làm thử và thấy mình làm được. Tính cách có ảnh hưởng tới việc dễ thích loại việc nào, nhưng không khoá cửa trước những sở thích mới.
Người hướng nội có nên tránh những nghề cần giao tiếp nhiều?
Không nhất thiết. Hướng nội là xu hướng về nhu cầu kích thích xã hội, không phải năng lực giao tiếp. Nhiều người hướng nội làm tốt những việc cần nói nhiều khi việc đó phục vụ điều họ coi trọng, miễn có thời gian nghỉ để hồi sức.
