Tính cách và trí thông minh có liên quan với nhau không

Tính cách và trí thông minh có liên quan, nhưng ít hơn nhiều so với hình dung thông thường. Trong năm nét Big Five, chỉ có nét cởi mở với trải nghiệm liên hệ rõ với điểm trắc nghiệm trí tuệ, và mức liên hệ ấy thường được báo cáo ở khoảng 0,2 đến 0,3 — đủ để thấy, nhưng xa mới đủ để đoán. Các nét còn lại gần như không liên quan hoặc chỉ liên quan rất nhẹ, nên giới nghiên cứu coi tính cách và trí tuệ là hai mảng khá độc lập của con người.

Hai thứ được đo theo hai cách khác nhau

Trí thông minh trong tâm lý học được đo bằng các bài trắc nghiệm có đáp án đúng – sai: suy luận hình, từ vựng, trí nhớ, tính toán. Một phát hiện từ đầu thế kỷ 20, gắn với tên Charles Spearman, là người làm tốt một loại bài thường cũng làm khá ở các loại khác, nên người ta nói tới một yếu tố trí tuệ chung, ký hiệu là g. Về sau, Raymond Cattell và John Horn phân biệt trí tuệ linh hoạt (giải quyết vấn đề mới, suy luận) và trí tuệ kết tinh (kiến thức, vốn từ tích luỹ được).

Tính cách thì đo bằng câu hỏi "thường thế nào", không có đáp án đúng. Sự khác nhau trong cách đo đã gợi ý rằng hai thứ chạm vào hai mặt khác nhau: một bên là làm được đến đâu khi cố gắng, một bên là thường làm thế nào.

Chi tiết thú vị: chính Raymond Cattell, người nổi tiếng với bảng 16 nhân tố tính cách, cũng là người đưa ra cặp khái niệm trí tuệ linh hoạt – kết tinh. Ông là một trong số ít nhà nghiên cứu làm việc ở cả hai mảng, và trong bảng 16PF của ông, một trong các thang (thường gọi là "suy luận") thực chất là một bài đo trí tuệ ngắn.

Cởi mở với trải nghiệm: chỗ hai mảng gặp nhau

Nét thứ năm của Big Five có hai cái tên. Nhóm Paul Costa và Robert McCrae gọi là "cởi mở với trải nghiệm" (openness to experience). Lewis Goldberg, đi theo hướng từ vựng, gọi là "trí tuệ" (intellect). Hai cái tên phản ánh đúng hai mặt của nét này.

Hai mặt: cởi mở và trí tuệ

Colin DeYoung và cộng sự đề xuất tách nét này thành hai khía cạnh:

• Cởi mở: nhạy với cái đẹp, thích nghệ thuật, giàu tưởng tượng, để ý cảm xúc của mình.
• Trí tuệ: thích ý tưởng, thích suy nghĩ về vấn đề trừu tượng, tò mò về cách mọi thứ vận hành.

Khía cạnh "trí tuệ" liên hệ với điểm trắc nghiệm trí tuệ rõ hơn khía cạnh "cởi mở". Nói cách khác, thích ngắm tranh không đi cùng điểm IQ nhiều bằng thích giải câu đố.

Gắn với kiến thức hơn là tốc độ suy luận

Nhiều nghiên cứu cho thấy cởi mở với trải nghiệm liên hệ với trí tuệ kết tinh rõ hơn trí tuệ linh hoạt. Điều này dễ hiểu: người tò mò đọc nhiều, hỏi nhiều, tích luỹ nhiều — vốn hiểu biết lớn dần theo năm tháng. Maureen Goff và Phillip Ackerman (1992) đặt tên cho xu hướng này là "dấn thân trí tuệ thường ngày" (typical intellectual engagement): mức độ một người thường tìm tới hoạt động trí óc trong đời sống, khác với việc họ có thể làm tốt đến đâu.

Chiều nhân quả vẫn chưa rõ hẳn: tò mò khiến người ta thông minh hơn theo thời gian, hay người có năng lực tốt thấy hoạt động trí óc dễ chịu nên thích hơn? Nhiều khả năng là cả hai, nuôi nhau theo vòng.

Các nét còn lại

Tận tâm: giả thuyết "bù trừ"

Một số nghiên cứu thấy tận tâm liên hệ hơi âm với điểm trí tuệ ở một số nhóm, như sinh viên hoặc người đi làm. Có giả thuyết cho rằng trong môi trường cạnh tranh, người có điểm trí tuệ thấp hơn phải bù bằng sự chăm chỉ, ngăn nắp để theo kịp, nên trong nhóm ấy hai thứ đi ngược nhau. Nhưng các kết quả không đồng nhất, và nhiều tổng hợp lớn thấy mức liên hệ gần như bằng không. Đây vẫn là chỗ còn tranh luận.

Bất ổn cảm xúc: năng lực hay trạng thái?

Người điểm cao ở bất ổn cảm xúc trung bình làm bài trắc nghiệm trí tuệ thấp hơn chút ít. Một cách giải thích được nhiều người chấp nhận: lo âu trong lúc làm bài chiếm bớt "chỗ" của trí nhớ làm việc, kéo điểm xuống, chứ không phải khả năng thật thấp hơn. Điều này nhắc rằng một bài trắc nghiệm luôn đo cả năng lực lẫn trạng thái của người làm hôm đó.

Hai thứ cùng góp phần, theo hai đường

Chính vì liên hệ yếu với nhau, trí tuệ và tính cách góp phần vào thành tích theo những đường khá riêng. Trong học tập, điểm trắc nghiệm trí tuệ dự báo kết quả khá tốt, nhất là ở bậc phổ thông. Nhưng tận tâm cũng dự báo kết quả, và phần dự báo ấy phần lớn không trùng với trí tuệ. Arthur Poropat, trong một tổng hợp lớn năm 2009, thấy ở bậc đại học mức liên hệ giữa tận tâm và điểm số tương đương với mức của trí thông minh.

Điều này có ý nghĩa thực tế: một người có điểm trí tuệ bình thường nhưng làm việc đều đặn, có kế hoạch vẫn có thể đạt kết quả tốt; một người rất sáng dạ nhưng tuỳ hứng có thể không phát huy hết khả năng. Bài về tính cách và kết quả học tập trong chuyên mục "Tính cách trong đời sống" bàn kỹ hơn.

Còn "trí tuệ cảm xúc" thì sao

Khái niệm trí tuệ cảm xúc được Peter Salovey và John Mayer đưa ra năm 1990, rồi trở nên rất phổ biến nhờ cuốn sách năm 1995 của nhà báo khoa học Daniel Goleman. Từ đó, khái niệm này đi theo hai hướng:

• Trí tuệ cảm xúc dạng năng lực: đo bằng bài có đáp án, ví dụ nhận ra cảm xúc trên khuôn mặt, hiểu cảm xúc nào dễ dẫn tới cảm xúc nào. Cách này gần với cách đo trí tuệ.
• Trí tuệ cảm xúc dạng nét: đo bằng bảng hỏi tự đánh giá, như hướng nghiên cứu của K. V. Petrides. Cách này trùng khá nhiều với các nét Big Five, nhất là bất ổn cảm xúc thấp, dễ chịu và hướng ngoại.

Nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo rằng một phần những gì quảng cáo là "trí tuệ cảm xúc" thật ra là tính cách được gọi bằng tên mới. Không có nghĩa khái niệm vô ích, chỉ là khi đọc một bài kiểm tra "EQ", nên xem nó đo năng lực hay đo tự đánh giá.

Những hình ảnh quen thuộc nhưng thiếu cơ sở

• "Thiên tài thì lập dị." Có những người rất giỏi lại có lối sống khác thường, và vì nổi bật nên họ dễ được nhớ. Nhưng điều đó không cho thấy trí tuệ cao đi cùng tính cách khác thường ở số đông.
• "Người hướng nội thông minh hơn." Các tổng hợp không thấy liên hệ đáng kể giữa hướng ngoại và điểm trí tuệ. Hình ảnh "mọt sách trầm lặng" là một khuôn mẫu văn hoá.
• "Người dễ chịu thì kém sắc sảo." Dễ chịu và trí tuệ gần như độc lập. Tử tế không phải dấu hiệu của ngây thơ.
• "Chăm chỉ là dành cho người kém thông minh." Ngay cả khi giả thuyết bù trừ đúng ở vài nhóm, tận tâm vẫn góp phần riêng vào thành tích ở mọi mức trí tuệ.

Góc nhìn hôm nay: dùng hiểu biết này thế nào

Hiểu rằng tính cách và trí tuệ là hai mảng khá độc lập có thể giúp tránh vài kết luận vội.

• Với bản thân: kết quả học tập chưa tốt không tự động nói lên năng lực. Có thể vấn đề nằm ở thói quen, ở lo âu khi thi, hay ở việc chưa tìm thấy điều mình tò mò.
• Với con em: tránh gán "con thông minh nhưng lười" hay "con chăm nhưng chậm". Mô tả cụ thể việc trẻ làm được và chưa làm được hữu ích hơn mọi nhãn chung chung, và trẻ không nên bị xếp hạng theo những nhãn ấy.
• Với sự tò mò: nếu nét cởi mở – trí tuệ có gắn với vốn hiểu biết tích luỹ, thì tạo thói quen đọc, hỏi, thử là cách nuôi cả hai. Đây là chỗ hiếm hoi mà tính cách và trí tuệ cùng được lợi từ một việc làm.

Muốn đọc thêm, các giáo trình tâm lý học khác biệt cá nhân (individual differences) thường có một chương so sánh trí tuệ và tính cách; bài tổng hợp năm 1997 của Ackerman và Heggestad là tài liệu gốc hay được trích.