Tâm lý học nhân cách là ngành nghiên cứu con người khác nhau thế nào, vì sao khác nhau, và những khác biệt ấy dẫn tới điều gì trong cuộc sống, đồng thời tìm hiểu mỗi người như một tổng thể có câu chuyện riêng. Để trả lời, ngành này phát triển nhiều hướng tiếp cận: phân tâm, nét tính cách, sinh học, nhân văn, nhận thức – xã hội, tự sự và văn hoá. Mỗi hướng soi một góc, không hướng nào nói được hết.
Những câu hỏi lớn của ngành
Năm 1948, nhà nhân học Clyde Kluckhohn và nhà tâm lý học Henry Murray viết một câu về sau được trích rất nhiều: mỗi người, ở một số mặt, giống mọi người; ở một số mặt, giống một số người; và ở một số mặt, không giống ai cả. Câu này gói gọn ba tầng quan tâm của tâm lý học nhân cách.
- Giống mọi người: những gì chung cho bản chất con người — ai cũng cần gắn bó, ai cũng có lúc lo sợ, ai cũng tìm cách giữ hình ảnh bản thân.
- Giống một số người: những khác biệt có thể so sánh — người này hướng ngoại hơn người kia, người này hay lo hơn. Đây là vùng của nét tính cách và đo lường.
- Không giống ai: sự độc nhất của mỗi đời người — ký ức, mục tiêu, cách kể chuyện về chính mình.
Từ đó, ngành đặt ra bốn nhóm câu hỏi chính: mô tả (con người khác nhau ở những chiều nào, đo thế nào), nguồn gốc (khác biệt đến từ gen, gia đình, văn hoá hay trải nghiệm), cơ chế (bên trong diễn ra gì để một người hành xử như vậy), và hệ quả (khác biệt ấy liên quan gì tới sức khoẻ, học tập, công việc, quan hệ).
Bảng tóm tắt các hướng tiếp cận
| Hướng tiếp cận | Ý chính | Tên gắn liền | Điểm mạnh | Giới hạn thường được nêu |
|---|---|---|---|---|
| Phân tâm | Hành vi chịu chi phối bởi những động lực và xung đột vô thức | Sigmund Freud, Carl Jung | Chú ý tới phần ta không tự thấy | Nhiều khái niệm khó kiểm chứng |
| Nét tính cách | Con người khác nhau ở một số chiều đo được | Allport, Cattell, Eysenck, Costa và McCrae | Đo lường chặt, dự báo được | Mô tả nhiều hơn giải thích |
| Sinh học | Khác biệt có gốc trong gen, não, hệ thần kinh | Eysenck, Jeffrey Gray, nghiên cứu sinh đôi | Gắn tính cách với cơ thể | Nhiều phát hiện về não còn sơ bộ |
| Nhân văn | Con người hướng tới phát triển, cách ta nhìn bản thân là trung tâm | Carl Rogers, Abraham Maslow | Đặt trải nghiệm chủ quan lên trước | Khó đo lường |
| Nhận thức – xã hội | Tính cách hình thành qua học hỏi, mong đợi, niềm tin vào khả năng bản thân | Albert Bandura, Walter Mischel | Giải thích được ảnh hưởng của hoàn cảnh | Kém gọn gàng khi mô tả khác biệt |
| Tự sự | Mỗi người tự xây một câu chuyện đời làm nên bản sắc | Dan McAdams | Nắm được sự độc nhất | Khó so sánh giữa người với người |
| Văn hoá | Văn hoá định hình cách hiểu bản thân và biểu hiện tính cách | Hazel Markus, Shinobu Kitayama; McCrae và Terracciano | Tránh lấy một nền văn hoá làm chuẩn | Dễ rơi vào khái quát hoá |
Chuyên mục "Lịch sử tâm lý học nhân cách" trong wiki này kể về từng người và công trình; dưới đây chỉ nói mỗi hướng hỏi gì và trả lời ra sao.
Đi qua từng hướng
Phân tâm: phần chìm của tảng băng
Freud cho rằng phần lớn đời sống tâm trí diễn ra ngoài ý thức, và nhân cách là kết quả của sự giằng co giữa ba phần: cái ấy (bản năng), bản ngã (phần điều hoà với thực tế) và siêu ngã (chuẩn mực đạo đức đã thấm vào). Ông cũng mô tả các cơ chế phòng vệ như chối bỏ, phóng chiếu. Nhiều giả thuyết cụ thể của Freud không đứng vững trước kiểm chứng, nhưng một số ý chung — rằng có nhiều quá trình tâm lý diễn ra mà ta không tự thấy, rằng con người có cách tự bảo vệ khỏi những điều khó chấp nhận — vẫn được nghiên cứu tiếp dưới những tên gọi và phương pháp hiện đại.
Nét tính cách: đo những chiều khác biệt
Đây là hướng chiếm phần lớn nghiên cứu hiện nay. Câu hỏi trung tâm: cần bao nhiêu chiều để mô tả khác biệt giữa người với người? Câu trả lời phổ biến nhất là năm (Big Five), có nhóm đề xuất sáu (HEXACO). Thế mạnh của hướng này là đo lường cẩn thận và dữ liệu lớn; điểm yếu hay bị nhắc là nó mô tả "người ta khác nhau thế nào" giỏi hơn giải thích "vì sao".
Sinh học: từ gen tới não
Hướng này hỏi tính cách gắn với cơ thể ra sao. Nghiên cứu sinh đôi và nhận nuôi cho thấy hệ số di truyền của các nét tính cách thường nằm khoảng 40–60%. Con số này là khái niệm thống kê ở cấp quần thể — nó nói khác biệt giữa người với người trong một nhóm được giải thích bao nhiêu bởi khác biệt di truyền, chứ không có nghĩa "một nửa tính cách của mỗi người do gen". Các lý thuyết như thuyết kích hoạt của Eysenck hay thuyết nhạy cảm với thưởng – phạt của Jeffrey Gray tìm cách nối tính cách với hệ thần kinh. Nghiên cứu hình ảnh não về tính cách thì còn non, nhiều kết quả chưa được lặp lại ổn định.
Nhân văn: con người như người trải nghiệm
Carl Rogers đặt trọng tâm vào cách mỗi người nhìn chính mình, và khoảng cách giữa hình ảnh bản thân thực tế với hình ảnh mình mong muốn. Abraham Maslow nói tới nhu cầu tự hiện thực hoá. Hướng này ít đóng góp về đo lường, nhưng ảnh hưởng lớn tới tham vấn tâm lý và tâm lý học tích cực sau này.
Nhận thức – xã hội: học từ người khác, tin vào mình
Albert Bandura cho thấy con người học rất nhiều qua quan sát người khác, và đưa ra khái niệm niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy, 1977): tin mình làm được ảnh hưởng tới việc có dám thử và có bền bỉ không. Walter Mischel và Yuichi Shoda nhấn mạnh rằng tính nhất quán của con người nằm ở khuôn mẫu phản ứng với từng loại tình huống.
Tự sự: câu chuyện đời
Dan McAdams và những người theo hướng này nghiên cứu cách người ta kể lại đời mình: những bước ngoặt, những chương buồn được "chuộc lại" bằng điều tốt hay ngược lại. Kiểu kể chuyện này liên hệ với sức khoẻ tinh thần và cảm giác đời có ý nghĩa.
Văn hoá: tính cách trong một cộng đồng
Hazel Markus và Shinobu Kitayama (1991) phân biệt cách hiểu bản thân "độc lập", phổ biến ở nhiều xã hội phương Tây, với cách hiểu "phụ thuộc lẫn nhau", phổ biến ở nhiều xã hội Đông Á: trong cách hiểu sau, con người được định nghĩa nhiều qua các mối quan hệ. Mặt khác, nghiên cứu của Robert McCrae và Antonio Terracciano (2005) cho thấy cấu trúc năm nét lớn hiện ra khá rõ ở khoảng 50 nền văn hoá. Hai phát hiện bổ sung cho nhau: khung chung có thể giống, nhưng cách biểu hiện và ý nghĩa của từng nét thay đổi theo văn hoá.
Dữ liệu đến từ đâu
Nhà nghiên cứu David Funder tóm tắt bốn nguồn dữ liệu chính của ngành, mỗi nguồn có điểm mạnh và điểm yếu riêng.
- Tự báo cáo: hỏi chính người đó. Rẻ, nhanh, người đó biết nhiều về suy nghĩ của mình; nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi muốn tỏ ra tốt đẹp hoặc thiếu tự nhận thức.
- Người quen đánh giá: hỏi bạn bè, người thân, đồng nghiệp. Họ thấy những hành vi mà người trong cuộc không để ý, nhưng chỉ thấy người đó trong vai trò quen với họ.
- Dữ liệu đời sống: những sự kiện ghi nhận được — học vấn, số lần chuyển việc, hồ sơ sức khoẻ.
- Quan sát hành vi: ghi lại hành vi trong phòng thí nghiệm hoặc đời thực. Khách quan hơn nhưng tốn công và chỉ bắt được một lát cắt.
Bên cạnh đó là những thiết kế nghiên cứu đặc thù: nghiên cứu theo dõi dài hạn (đo cùng một người qua nhiều năm), nghiên cứu sinh đôi và nhận nuôi (tách phần di truyền và môi trường), lấy mẫu trải nghiệm (hỏi nhiều lần trong ngày). Nghiên cứu tốt thường kết hợp nhiều nguồn, vì mỗi nguồn đều có điểm mù.
Tâm lý học nhân cách nối với ngành nào
- Tâm lý học lâm sàng: hiểu tính cách giúp hiểu vì sao người này dễ gặp khó khăn tâm lý hơn người kia, và cách tiếp cận hỗ trợ phù hợp.
- Tâm lý học sức khoẻ: tính cách liên quan tới thói quen ăn uống, vận động, tuân thủ điều trị.
- Tâm lý học giáo dục: vai trò của tận tâm, tò mò trong học tập.
- Tâm lý học tổ chức: tính cách và hiệu quả, sự hài lòng trong công việc.
- Tâm lý học phát triển: từ tính khí trẻ nhỏ tới tính cách người lớn.
Những câu hỏi còn mở
Ngành vẫn còn nhiều điều tranh luận. Can thiệp có chủ đích có làm tính cách thay đổi lâu dài không, hay chỉ thay đổi tạm? Mô hình năm nét có phải là cách chia tốt nhất, hay sáu nét, hay một cấu trúc khác? Những phát hiện về não và tính cách có đứng vững khi lặp lại với mẫu lớn hơn? Và làm sao đo tính cách cho công bằng giữa các nền văn hoá, các ngôn ngữ — câu hỏi rất thực tế với người Việt khi phần lớn công cụ được dịch từ tiếng Anh.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu tìm hiểu từ đâu
- Giáo trình: các giáo trình tâm lý học đại cương bằng tiếng Việt có phần nhân cách theo truyền thống trong nước; sách nhập môn tiếng Anh như The Personality Puzzle của David Funder trình bày các hướng tiếp cận rất rõ.
- Sách phổ thông: Personality của Daniel Nettle viết ngắn, dễ đọc, theo hướng nét tính cách và tiến hoá.
- Nơi học bài bản: khoa tâm lý học ở các trường đại học khoa học xã hội và sư phạm có môn tâm lý học nhân cách trong chương trình.
- Thói quen đọc: khi gặp một khẳng định về tính cách trên mạng, thử hỏi nó thuộc hướng tiếp cận nào và dựa trên nguồn dữ liệu nào. Câu hỏi ấy lọc được rất nhiều thông tin thiếu căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Tâm lý học nhân cách là gì?
Đó là ngành nghiên cứu con người khác nhau thế nào, vì sao khác nhau, và những khác biệt ấy ảnh hưởng ra sao tới cuộc sống. Ngành cũng tìm hiểu mỗi người như một tổng thể, gồm mục tiêu, giá trị và câu chuyện đời riêng.
Có những hướng tiếp cận nào trong tâm lý học nhân cách?
Các hướng chính thường được nêu gồm phân tâm, nét tính cách, sinh học, nhân văn, nhận thức – xã hội, tự sự và văn hoá. Hướng nét tính cách, với mô hình Big Five, chiếm phần lớn nghiên cứu hiện nay, nhưng các hướng khác bổ sung những góc nó bỏ sót.
Thuyết của Freud còn được dùng trong tâm lý học nhân cách không?
Nhiều giả thuyết cụ thể của Freud không được kiểm chứng ủng hộ. Tuy vậy, một số ý chung như vai trò của các quá trình tâm lý ngoài ý thức và các cơ chế tự bảo vệ vẫn được nghiên cứu tiếp bằng phương pháp hiện đại.
Hệ số di truyền tính cách 40–60% nghĩa là gì?
Đó là một con số thống kê ở cấp quần thể, cho biết bao nhiêu phần khác biệt tính cách giữa những người trong một nhóm gắn với khác biệt di truyền. Nó không có nghĩa một nửa tính cách của mỗi cá nhân do gen quyết định.
Nghiên cứu tính cách lấy dữ liệu từ đâu?
Có bốn nguồn chính: tự báo cáo, người quen đánh giá, dữ liệu đời sống như học vấn hay hồ sơ sức khoẻ, và quan sát hành vi. Nghiên cứu tốt thường kết hợp nhiều nguồn vì mỗi nguồn có điểm mù riêng.
