Người thân đánh giá tính cách của một người không chính xác hơn hẳn tự đánh giá, nhưng cũng không kém — mỗi bên nhìn rõ một số mặt mà bên kia bỏ sót. Nghiên cứu cho thấy tự đánh giá thường tốt hơn ở những nét "bên trong" như lo âu, còn người quen lâu năm thường tốt hơn ở những nét dễ quan sát hoặc dễ bị tô vẽ, như mức thông minh, sáng tạo hay thô lỗ. Kết hợp cả hai thường cho bức tranh sát nhất.
Từ câu hỏi "ai hiểu mình nhất" tới nghiên cứu khoa học
Người Việt hay nói "người ngoài cuộc sáng suốt hơn người trong cuộc", nhưng cũng nói "biết mình biết người". Hai câu tục ngữ kéo về hai phía. Tâm lý học nhân cách đã thử trả lời câu hỏi này bằng cách so sánh: cho một người tự làm bảng hỏi, nhờ bạn bè, người thân, đồng nghiệp làm cùng bảng hỏi về người đó, rồi đối chiếu cả hai với một thứ thứ ba — hành vi được ghi lại, kết quả công việc, hay đánh giá của nhiều người khác cộng lại.
Từ thập niên 1980, các nhóm nghiên cứu như của David Funder ở Mỹ đã làm nhiều nghiên cứu theo hướng này. Kết luận chung khá nhất quán: đánh giá của người khác không phải "ý kiến chủ quan" vô giá trị, mà là một nguồn thông tin thật, có độ khớp đáng kể với tự đánh giá và có khả năng dự báo hành vi riêng.
Bốn bước để nhận ra đúng một nét tính cách
Năm 1995, Funder đề xuất Mô hình Chính xác Thực tế (Realistic Accuracy Model). Theo mô hình này, để một người đánh giá đúng nét tính cách của người khác, phải đi qua bốn bước:
- Có liên quan: người được đánh giá phải làm điều gì đó thể hiện nét ấy. Người rất ân cần nhưng chưa từng ở trong tình huống cần giúp đỡ ai thì nét đó chưa lộ ra.
- Có mặt: hành vi đó phải diễn ra trước mặt người đánh giá. Đồng nghiệp không thấy cách một người cư xử ở nhà.
- Nhận ra: người đánh giá phải để ý thấy hành vi ấy.
- Dùng đúng: phải hiểu đúng ý nghĩa của hành vi. Im lặng trong cuộc họp có thể là ngại, có thể là đang nghĩ, có thể là không đồng ý.
Mô hình này giải thích vì sao có lúc người khác nhìn đúng hơn, có lúc sai hơn: tuỳ xem bước nào bị đứt.
Mỗi bên nhìn rõ mặt nào
Năm 2010, nhà tâm lý học Simine Vazire đưa ra một khung gọn để trả lời câu hỏi "ai biết gì" về tính cách. Bà đặt các nét trên hai trục: nét đó dễ quan sát từ bên ngoài tới đâu, và nét đó dễ bị tô vẽ (mang tính khen – chê) tới đâu.
| Loại nét | Ví dụ | Ai thường nhìn rõ hơn | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Khó quan sát, ít mang tính khen – chê | Lo âu, hay căng thẳng trong lòng | Bản thân | Cảm xúc bên trong không phải lúc nào cũng lộ ra ngoài |
| Dễ quan sát, ít mang tính khen – chê | Nói nhiều, hoạt bát | Gần ngang nhau | Ai cũng thấy được, và không ai cần tô vẽ nhiều |
| Mang tính khen – chê cao | Thông minh, sáng tạo, tử tế, thô lỗ | Người quen lâu năm | Bản thân dễ tự đánh giá lệch vì muốn giữ hình ảnh đẹp về mình |
Ý tưởng này được nhiều nghiên cứu sau đó ủng hộ, dù chi tiết vẫn còn được bàn. Nó cũng khớp với cảm nhận thường ngày: ta biết rõ mình lo lắng ra sao trước buổi phỏng vấn, trong khi bạn bè chỉ thấy vẻ ngoài bình thản; nhưng chính bạn bè lại thường thấy rõ hơn khi ta "nói hơi quá" trong một cuộc tranh luận.
Trong một nghiên cứu khác, Vazire và Matthias Mehl cho người tham gia đeo máy ghi âm nhỏ tự động thu những đoạn âm thanh ngắn trong ngày, để ghi lại hành vi thật thay vì nhờ trí nhớ. Kết quả cho thấy cả tự đánh giá lẫn đánh giá của người quen đều dự báo được hành vi hằng ngày, và mỗi bên mang một phần thông tin mà bên kia không có.
Ai trong số "người khác" đánh giá sát hơn
Người quen càng lâu, càng thân
Một tổng hợp lớn của Brian Connelly và Deniz Ones công bố năm 2010 cho thấy độ khớp giữa đánh giá của người khác và các thước đo khác tăng theo mức thân quen: gia đình và bạn thân thường đánh giá sát hơn người mới quen. Tổng hợp này cũng ghi nhận đánh giá của người khác có thể dự báo kết quả công việc, ở một số trường hợp còn tốt hơn tự đánh giá.
Nhiều người cộng lại
Mỗi người quan sát chỉ thấy một lát cắt: đồng nghiệp thấy giờ làm, bạn học cũ thấy thời đi học, người nhà thấy lúc ở nhà. Lấy trung bình đánh giá của vài người ở các bối cảnh khác nhau thường cho kết quả ổn định hơn ý kiến của một người duy nhất, vì các thiên lệch riêng của từng người bù trừ cho nhau.
Người lạ cũng không mù hoàn toàn
Một số nghiên cứu về "ấn tượng ban đầu" thấy người lạ chỉ nhìn qua vài phút đã đoán được mức hướng ngoại khá hơn mức may rủi, vì nét này lộ ra qua giọng nói, cử chỉ. Nhưng với hầu hết các nét khác, ấn tượng ban đầu kém xa đánh giá của người quen lâu.
Người thân cũng có điểm mù riêng
Người thân hiểu ta nhiều, nhưng không có nghĩa là không thiên lệch:
- Tình cảm làm nhìn đẹp hơn. Cha mẹ, người yêu thường chấm cao hơn ở những nét được coi trọng.
- Hình ảnh cũ. Gia đình hay nhớ ta như thời nhỏ — "đứa út nhõng nhẽo", "đứa lớn hiểu chuyện" — dù tính cách đã thay đổi theo năm tháng.
- Chỉ thấy một bối cảnh. Người nhà ít thấy ta ở chỗ làm; đồng nghiệp ít thấy ta ở nhà. Mỗi người đánh giá đúng "phiên bản" họ được gặp.
- Đánh giá theo mình. Người rất ngăn nắp có thể thấy ai cũng bừa bộn; người hay nói có thể thấy ai cũng trầm.
- Mâu thuẫn chưa giải quyết. Đang giận nhau thì đánh giá khó công bằng.
Vì vậy câu trả lời không phải "tin người thân hơn tin mình", mà là "nghe cả hai, và chú ý chỗ hai bên lệch nhau".
Góc nhìn hôm nay: dùng đánh giá chéo cho bản thân
Nhiều bảng hỏi Big Five có bản dành cho người quan sát, câu hỏi giữ nguyên nội dung, chỉ đổi chủ ngữ thành "người này". Cách làm đơn giản:
- Tự làm bảng hỏi trước, ghi lại điểm.
- Nhờ hai, ba người quen ở các bối cảnh khác nhau — một người nhà, một người bạn, một đồng nghiệp — làm bản người quan sát về mình, mỗi người làm riêng.
- So các bản. Chỗ mọi người cùng khớp với tự đánh giá thì có thể tin hơn. Chỗ lệch nhiều thì đáng hỏi thêm: "Lúc nào thấy mình như vậy?".
- Nghe để hiểu, không nghe để cãi. Mục đích là thêm góc nhìn, không phải tìm ra ai đúng.
Khi làm theo chiều ngược lại — chấm tính cách người khác — nên nhớ những điểm mù ở trên, và nói về hành vi cụ thể đã thấy ("mấy lần họp gần đây em ít phát biểu") thay vì kết luận về con người ("em là người thụ động"). Cách nói thứ nhất mở ra trò chuyện; cách thứ hai đóng khung người nghe.
Người muốn đọc thêm có thể tìm các công trình của David Funder về độ chính xác khi đánh giá tính cách, và của Simine Vazire về khác biệt giữa hiểu biết của bản thân và của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Người khác có hiểu tính cách mình hơn chính mình không?
Không hẳn. Nghiên cứu cho thấy mỗi bên nhìn rõ một số mặt. Bản thân thường biết rõ hơn những cảm xúc bên trong như lo âu, còn người quen lâu năm thường nhìn rõ hơn những nét dễ bị tô vẽ như mức thông minh, sáng tạo hay cách cư xử khiến người khác khó chịu.
Vì sao tự đánh giá tính cách hay bị lệch?
Vì con người có xu hướng giữ hình ảnh tốt về bản thân, khó thấy hành vi của mình từ bên ngoài, và hay đánh giá theo ý định thay vì theo việc đã làm. Ở những nét mang tính khen – chê, độ lệch này rõ hơn.
Ai đánh giá tính cách mình chính xác nhất?
Thường là những người quen lâu và thân, như gia đình và bạn thân, và chính xác hơn nữa khi lấy trung bình của vài người ở các bối cảnh khác nhau. Mỗi người chỉ thấy một phần, nên cộng nhiều góc nhìn giúp các thiên lệch riêng bù trừ cho nhau.
Mô hình SOKA của Simine Vazire là gì?
Đó là khung lý thuyết đề xuất năm 2010 về sự bất cân xứng giữa hiểu biết của bản thân và của người khác. Theo đó, bản thân biết rõ hơn những nét khó quan sát như lo âu, còn người khác biết rõ hơn những nét dễ bị tô vẽ như trí tuệ, sáng tạo.
Có nên nhờ người thân làm trắc nghiệm tính cách về mình?
Nên, nếu muốn có thêm góc nhìn. Nhiều bảng hỏi Big Five có bản cho người quan sát. Nhờ vài người ở các bối cảnh khác nhau làm riêng rồi so với bản tự làm, chú ý những chỗ lệch nhiều và hỏi thêm về các tình huống cụ thể.