Những ngộ nhận phổ biến nhất về tính cách là: tính cách cố định từ nhỏ, con người chia thành kiểu, hướng nội nghĩa là nhút nhát, trái tính thì hút nhau, mình luôn hiểu mình nhất, và có nét tính cách tốt – nét xấu. Nghiên cứu tâm lý học cho bức tranh khác: tính cách thay đổi chậm suốt đời, phân bố liên tục, mỗi nét có cả lợi lẫn hại, và người khác đôi khi nhìn ta chính xác hơn chính ta. Bài này đi qua từng ngộ nhận, kèm điều dữ liệu cho thấy.
Bảng tóm tắt
| Ngộ nhận | Điều nghiên cứu cho thấy |
|---|---|
| Tính cách cố định từ nhỏ | Thay đổi chậm suốt đời, trung bình "chín" dần theo tuổi |
| Ai cũng thuộc một kiểu | Phần lớn nét là thang liên tục, đa số người ở khoảng giữa |
| Hướng nội là nhút nhát | Hai khái niệm khác nhau, có thể đi riêng |
| Trái tính thì hút nhau | Các cặp đôi giống nhau nhiều hơn ở giá trị, quan điểm; ở tính cách giống nhẹ hoặc gần như ngẫu nhiên |
| Mình hiểu mình nhất | Đúng với một số nét, sai với một số nét khác |
| Có nét tốt, nét xấu | Mỗi nét có lợi và hại tuỳ hoàn cảnh |
| Người "não trái", người "não phải" | Không có bằng chứng về kiểu người thiên một bán cầu |
| Nam và nữ khác hẳn tính cách | Khác biệt trung bình nhỏ, hai phân bố chồng lên nhau rất nhiều |
| Tính cách là số phận | Dự báo được một phần, ở mức xu hướng của nhóm người |
Ngộ nhận về bản chất của tính cách
"Tính cách đã định hình từ nhỏ, không đổi được"
Câu "ba tuổi nên nết" có phần đúng: tính khí trẻ nhỏ có liên hệ với tính cách về sau. Nhưng liên hệ ấy chỉ ở mức vừa phải. Các tổng hợp nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy độ ổn định thứ hạng của tính cách còn khá thấp ở tuổi thơ và tăng dần đến tuổi trung niên, chưa bao giờ đạt mức tuyệt đối. Đồng thời, trung bình người ta trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và bớt bất ổn cảm xúc khi lớn tuổi. Tính cách giống một con đường dốc thoai thoải hơn là một bức tượng đá.
Ngộ nhận này có hại ở chỗ nó khiến người ta bỏ cuộc sớm ("tính mình vậy rồi"), hoặc kết luận vội về trẻ con ("đứa này từ bé đã khó"). Trẻ cần được mô tả bằng hành vi cụ thể, không bằng nhãn.
"Ai cũng thuộc một kiểu tính cách"
Các hệ chia người thành kiểu rất dễ nhớ, nhưng khi đo trên nhiều người, phần lớn nét tính cách hiện ra như những thang liên tục, đa số nằm gần khoảng giữa chứ không tách thành nhóm. Kiểu tính cách vì vậy nên được hiểu là cách nói tắt, không phải ngăn kéo có vách ngăn; bài về cuộc tranh luận "type" và "trait" trong chuyên mục này bàn kỹ hơn.
"Có nét tính cách tốt và nét tính cách xấu"
Trong đời thường, ai cũng muốn tận tâm hơn, dễ chịu hơn, bớt lo hơn. Nhưng nhìn kỹ, nét nào cũng có giá của nó. Nhà tâm lý học Daniel Nettle, trong cuốn Personality (2007), trình bày cách nhìn tiến hoá: các nét tính cách tồn tại ở đủ mọi mức trong quần thể vì mỗi mức có lợi trong một số hoàn cảnh và bất lợi trong hoàn cảnh khác.
- Dễ lo: khó chịu, nhưng cũng là sự cảnh giác giúp tránh rủi ro, chuẩn bị kỹ.
- Rất tận tâm: làm việc đáng tin, nhưng có thể cứng nhắc khi hoàn cảnh đòi hỏi linh hoạt.
- Rất dễ chịu: được quý mến, nhưng dễ bị lợi dụng hoặc khó nói "không".
- Rất hướng ngoại: nhiều quan hệ, nhiều niềm vui, nhưng cũng hay gặp rủi ro hơn vì thích cảm giác mạnh.
- Rất cởi mở: sáng tạo, nhưng có thể khó gắn bó với một hướng lâu dài.
Không có nghĩa mọi mức đều như nhau trong mọi việc — một số nét gắn với kết quả sức khoẻ, học tập tốt hơn ở mức trung bình của nhóm. Chỉ có nghĩa là không nên coi một điểm số tính cách như điểm thi, cao là giỏi, thấp là kém.
"Tính cách là số phận"
Năm 2007, Brent Roberts cùng các cộng sự tổng hợp nghiên cứu và cho thấy nét tính cách dự báo những kết cục lớn như tuổi thọ, ly hôn, thành tựu nghề nghiệp ở mức tương đương với điều kiện kinh tế – xã hội và trí thông minh. Đây là bằng chứng mạnh rằng tính cách có ý nghĩa thật trong đời sống.
Nhưng "dự báo ở mức tương đương" không có nghĩa là quyết định. Những mối liên hệ này là xu hướng tính trên hàng nghìn người; với từng cá nhân, cơ hội, hoàn cảnh, may rủi và lựa chọn vẫn chiếm phần rất lớn. Tính cách giống gió thuận hay ngược: ảnh hưởng tới chuyến đi, nhưng không cầm lái.
Ngộ nhận về các nhóm người
"Hướng nội nghĩa là nhút nhát"
Hai chữ này hay bị dùng như một, nhưng nói về hai chuyện khác nhau. Hướng nội, theo cách hiểu của tâm lý học nét tính cách, là xu hướng ít tìm kiếm kích thích xã hội, thấy dễ chịu với nhịp yên tĩnh hơn. Nhút nhát là cảm giác e sợ, căng thẳng trước sự đánh giá của người khác. Một người có thể hướng nội mà không hề nhút nhát: thích ở một mình, nhưng khi cần nói thì nói rất tự tin. Một người cũng có thể hướng ngoại mà nhút nhát: rất muốn ở giữa đám đông, nhưng lo lắng mỗi lần mở lời.
Cũng cần tránh ngộ nhận theo chiều ngược lại, rằng người hướng nội sâu sắc hơn hay biết lắng nghe hơn. Đó cũng là một nhãn dán, chỉ là nhãn dễ nghe hơn. Chuyên mục "Hướng nội – hướng ngoại" trong wiki này bàn kỹ trục tính cách này.
"Người não trái, người não phải"
Ý tưởng chia người thành "não trái" (logic, ngôn ngữ) và "não phải" (sáng tạo, cảm xúc) bắt nguồn từ những nghiên cứu có thật về chức năng hai bán cầu ở bệnh nhân bị cắt cầu nối giữa hai nửa não, nhưng đã bị đơn giản hoá quá mức khi lan ra đời sống. Một nghiên cứu ở Đại học Utah công bố năm 2013, phân tích ảnh chụp não của hơn một nghìn người, không tìm thấy bằng chứng rằng có người dùng một bán cầu nhiều hơn hẳn bán cầu kia trên toàn bộ não. Sáng tạo hay tư duy logic đều huy động mạng lưới ở cả hai bên.
Tương tự, các cách đoán tính cách theo cung hoàng đạo, nhóm máu hay khuôn mặt không có cơ sở khoa học, dù rất phổ biến.
"Nam và nữ có tính cách khác hẳn nhau"
Các nghiên cứu lớn trên nhiều nước, chẳng hạn của Paul Costa, Antonio Terracciano và Robert McCrae (2001), cho thấy khác biệt trung bình giữa nam và nữ ở các nét Big Five là có, nhưng nhỏ đến vừa: trung bình phụ nữ có điểm hơi cao hơn ở bất ổn cảm xúc và dễ chịu. Điều quan trọng là hai phân bố chồng lên nhau rất nhiều. Biết giới tính của một người gần như không giúp đoán tính cách của người đó.
Một chi tiết đáng chú ý trong các nghiên cứu này: khác biệt giới về tính cách lại thường lớn hơn ở những nước giàu và bình đẳng giới hơn, ngược với dự đoán của nhiều người. Cách giải thích vẫn còn được bàn luận.
Ngộ nhận về các mối quan hệ và chuyện tự hiểu mình
"Trái tính thì hút nhau"
Đây là một trong những câu nói được thích nhất, và một trong những câu được nghiên cứu nhiều nhất. Phần lớn dữ liệu về các cặp vợ chồng, người yêu cho thấy họ giống nhau rõ nhất ở tuổi tác, học vấn, giá trị, quan điểm tôn giáo và chính trị. Ở nét tính cách, mức giống nhau thường nhẹ, có khi gần như ngẫu nhiên. Không có bằng chứng thuyết phục rằng những cặp có tính cách ngược nhau thì hạnh phúc hơn.
Vì sao câu nói vẫn sống? Một phần vì những khác biệt dễ được để ý và kể lại: "anh ấy nói nhiều, chị ấy ít nói" là chuyện đáng nhắc, còn "hai người cùng coi trọng gia đình" thì không ai buồn kể. Một phần vì trong một cặp, mỗi người dễ "nhường vai": một người nói thì người kia nghe, khiến khác biệt có vẻ lớn hơn thực tế.
"Mình hiểu mình nhất"
Ta có quyền truy cập trực tiếp vào suy nghĩ và cảm xúc của mình, nên có vẻ hiển nhiên ta là người hiểu mình nhất. Nghiên cứu cho thấy chuyện phức tạp hơn. Nhà tâm lý học Simine Vazire (2010) đề xuất và kiểm tra một mô hình về sự bất đối xứng giữa tự hiểu và người khác hiểu:
- Với những nét khó quan sát từ bên ngoài, như lo âu, bản thân thường đánh giá chính xác hơn người khác.
- Với những nét mang tính đánh giá cao, như thông minh, sáng tạo — những thứ ai cũng muốn mình có — người quen thân đôi khi đánh giá chính xác hơn, vì bản thân dễ bị cái muốn tỏ ra tốt đẹp làm lệch.
- Với những nét dễ thấy, như nói nhiều hay ít, cả hai cách đánh giá đều khá chính xác.
Bài học không phải "đừng tin mình", mà là tự đánh giá và góc nhìn của người khác bổ sung cho nhau. Đó cũng là lý do nghiên cứu nghiêm túc thường hỏi cả người trong cuộc lẫn người quen.
Góc nhìn hôm nay: kiểm một câu nói về tính cách thế nào
Mỗi ngày có hàng loạt câu "người như thế này thì…" trên mạng. Vài câu hỏi giúp lọc:
- Câu nói chia người thành nhóm hay nói về mức độ? Câu chia nhóm thường đơn giản hoá.
- Nói "luôn luôn" hay "có xu hướng"? Tính cách chỉ cho phép nói về xu hướng.
- Có nhắc tới nguồn nghiên cứu cụ thể không? Nếu có, nghiên cứu đó trên bao nhiêu người, ở đâu?
- Câu nói có đang khen một nhóm, chê một nhóm? Nếu có, khả năng cao đó là định kiến khoác áo khoa học.
- Có chừa chỗ cho hoàn cảnh không? Hành vi luôn là sản phẩm của cả con người và tình huống.
Muốn đọc thêm, cuốn 50 Great Myths of Popular Psychology (2010) của Scott Lilienfeld và cộng sự điểm qua nhiều ngộ nhận tâm lý học phổ biến, trong đó có những ngộ nhận về tính cách.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách có thay đổi được không hay cố định từ nhỏ?
Tính cách thay đổi được, dù chậm. Nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy độ ổn định còn thấp ở tuổi thơ và tăng dần theo tuổi, nhưng không bao giờ tuyệt đối. Trung bình, người ta trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ít bất ổn cảm xúc hơn khi trưởng thành.
Hướng nội và nhút nhát khác nhau thế nào?
Hướng nội là xu hướng ít tìm kiếm kích thích xã hội, thích nhịp yên tĩnh hơn. Nhút nhát là sự e sợ, căng thẳng trước đánh giá của người khác. Một người có thể hướng nội mà không nhút nhát, hoặc hướng ngoại mà vẫn nhút nhát.
Có phải trái tính thì hút nhau không?
Nghiên cứu không ủng hộ điều này. Các cặp đôi thường giống nhau rõ nhất ở tuổi tác, học vấn, giá trị và quan điểm, còn ở nét tính cách thì giống nhau nhẹ hoặc gần như ngẫu nhiên. Không có bằng chứng thuyết phục rằng cặp có tính cách ngược nhau hạnh phúc hơn.
Người não trái, người não phải có thật không?
Không. Hai bán cầu não có chuyên môn hoá một phần, nhưng một nghiên cứu năm 2013 phân tích ảnh não của hơn một nghìn người không thấy ai dùng một bán cầu nhiều hơn hẳn bán cầu kia trên toàn bộ não. Sáng tạo và tư duy logic đều cần cả hai bên.
Có nét tính cách nào là xấu không?
Tâm lý học không coi nét nào là xấu tuyệt đối. Mỗi mức của một nét có lợi trong hoàn cảnh này và bất lợi trong hoàn cảnh khác, ví dụ dễ lo vừa khó chịu vừa giúp cảnh giác. Điểm số tính cách không phải điểm thi.
