IPIP (International Personality Item Pool — Kho câu hỏi tính cách quốc tế) là một kho gồm hàng nghìn câu hỏi đo tính cách, do nhà tâm lý học Lewis Goldberg khởi xướng cuối thập niên 1990 và đặt hoàn toàn trong phạm vi công cộng: ai cũng được dùng, dịch, chỉnh sửa mà không cần xin phép hay trả phí. Từ kho này, các nhà nghiên cứu đã ghép thành hàng trăm thang đo, trong đó có những bảng hỏi Big Five được dùng rộng rãi nhất hiện nay. IPIP là lý do phần lớn trắc nghiệm Big Five miễn phí đáng tin trên mạng tồn tại.
Vấn đề mà IPIP muốn giải quyết
Đến thập niên 1990, các bảng hỏi tính cách chất lượng cao như NEO-PI-R của Costa và McCrae hay 16PF của Cattell đều là sản phẩm thương mại có bản quyền. Muốn dùng, nhà nghiên cứu phải mua từng bộ, không được tự ý sửa câu, không được công bố nguyên văn câu hỏi, và việc dịch sang ngôn ngữ khác cần xin phép.
Lewis Goldberg — người có công lớn trong việc định hình mô hình năm nhân tố và phổ biến cái tên "Big Five" — cho rằng tình trạng này kìm hãm khoa học. Nhà nghiên cứu ở nước nghèo khó tiếp cận công cụ tốt. Không ai được tự do thử sửa câu để xem câu nào hiệu quả hơn. Các nghiên cứu khó so sánh với nhau vì mỗi nơi dùng một bảng hỏi khác.
Giải pháp của ông là tạo một kho câu hỏi mở. Năm 1999, ông công bố một chương sách mô tả bộ câu hỏi "băng thông rộng, thuộc phạm vi công cộng" đo các khía cạnh nhỏ của mô hình năm nhân tố. Trang web của dự án, đặt tại Viện Nghiên cứu Oregon (Oregon Research Institute), trở thành nơi lưu trữ toàn bộ câu hỏi, thang đo và hướng dẫn chấm.
Kho câu hỏi chứ không phải một bài trắc nghiệm
Đây là điểm hay bị hiểu nhầm. IPIP không phải "một bài test". Nó là một kho, giống như một thư viện các viên gạch. Theo giới thiệu của dự án, kho hiện có hơn 3.000 câu và hơn 250 thang đo được ghép từ các câu đó.
Câu hỏi IPIP thường rất ngắn, là một cụm mô tả hành vi hoặc cảm nghĩ mà người làm chấm mức giống mình. Một số câu tiêu biểu (dịch thoáng):
- "Là người làm không khí buổi tiệc sôi nổi" — gắn với hướng ngoại.
- "Đồng cảm với cảm xúc của người khác" — gắn với dễ chịu.
- "Làm việc nhà xong ngay, không để dồn" — gắn với tận tâm.
- "Tâm trạng hay lên xuống thất thường" — gắn với bất ổn cảm xúc.
- "Có trí tưởng tượng phong phú" — gắn với cởi mở.
Viết ngắn có chủ đích: câu càng gọn, càng ít chỗ để hiểu lầm, và càng dễ dịch.
Những thang đo nổi bật được ghép từ IPIP
| Thang đo | Số câu | Đo gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mini-IPIP | 20 | Năm nét Big Five, mỗi nét 4 câu | Bản rút gọn do nhóm Brent Donnellan công bố năm 2006 |
| Bộ đánh dấu Big Five của IPIP | 50 hoặc 100 | Năm nét lớn | Dựa trên bộ tính từ đánh dấu năm nhân tố của Goldberg |
| IPIP-NEO bản 120 câu | 120 | Năm nét và 30 khía cạnh nhỏ | Bản rút gọn do John A. Johnson công bố năm 2014 |
| IPIP-NEO bản đầy đủ | 300 | Năm nét và 30 khía cạnh nhỏ, mỗi khía cạnh 10 câu | Được xây để đo cùng các khía cạnh như NEO-PI-R |
| Các thang song song với công cụ khác | Tuỳ thang | Ví dụ: các nhân tố của 16PF, sáu chiều HEXACO | Cho phép nghiên cứu các mô hình khác bằng câu hỏi miễn phí |
Ý tưởng "thang song song" là chỗ thông minh của dự án. Thay vì sao chép câu hỏi có bản quyền, người ta chọn trong kho những câu mới sao cho điểm của chúng khớp sát với điểm của thang thương mại khi cho cùng một nhóm người làm. Kết quả là có những thang miễn phí đo gần như cùng một thứ.
Vì sao giới nghiên cứu đón nhận
Miễn phí và mở hoàn toàn
Ai cũng có thể tải toàn bộ câu hỏi, cách chấm, rồi dùng trong luận văn, nghiên cứu, khoá học. Sinh viên tâm lý ở bất kỳ nước nào cũng có công cụ ngang hàng với các phòng thí nghiệm lớn.
Dịch tự do
Vì không cần xin phép, IPIP đã được dịch sang rất nhiều ngôn ngữ. Trang của dự án có danh sách các bản dịch do nhà nghiên cứu ở nhiều nước đóng góp. Đây là thuận lợi lớn cho nghiên cứu so sánh văn hoá.
Cải tiến liên tục
Câu hỏi công khai thì ai cũng có thể thử, phát hiện câu kém, đề xuất câu tốt hơn, và công bố kết quả. Kho vì vậy không đứng yên mà được nhiều người cùng bồi đắp.
Dữ liệu lớn
Các bản IPIP-NEO đặt trên mạng đã thu được lượng câu trả lời rất lớn từ người tình nguyện khắp thế giới. Dữ liệu này giúp kiểm tra cấu trúc năm nhân tố trên quy mô mà các bảng hỏi thương mại khó đạt tới.
Giới hạn cần biết
- Không phải thang nào cũng tốt như nhau. Có thang đã được kiểm định kỹ qua nhiều nghiên cứu, có thang mới chỉ có số liệu ban đầu. Trước khi dùng, nên đọc số liệu độ tin cậy được công bố cho đúng thang đó.
- Bản dịch cần kiểm định riêng. Một bản dịch công khai không tự động đáng tin. Câu "là người làm không khí buổi tiệc sôi nổi" mang sắc thái văn hoá Mỹ; dịch sát chữ sang tiếng Việt chưa chắc đo đúng như bản gốc. Bản dịch tốt cần được thử trên người bản ngữ.
- Không có một bộ chuẩn so sánh chung. Vì ai cũng dùng được, kết quả thường được so với mẫu của từng nghiên cứu. Điểm "cao" ở trang này và "cao" ở trang khác có thể không cùng nghĩa.
- Không dùng để chẩn đoán. Như mọi bảng hỏi tính cách phổ thông, IPIP mô tả xu hướng, không dùng để kết luận về sức khoẻ tâm thần.
- Trang mạng dùng IPIP không phải lúc nào cũng dùng đúng. Nhiều nơi lấy câu hỏi IPIP rồi tự viết thêm phần diễn giải, có khi biến điểm liên tục thành nhãn. Câu hỏi gốc tốt không đảm bảo phần đọc kết quả tốt.
Góc nhìn hôm nay: tìm và dùng IPIP thế nào
Người muốn thử một bảng hỏi Big Five có cơ sở có thể tìm các bài ghi rõ dựa trên IPIP, nhất là Mini-IPIP (nhanh, 20 câu) hoặc IPIP-NEO 120 câu (chi tiết hơn, có khía cạnh nhỏ). Khi chọn, nên xem trang đó có ghi nguồn và giải thích cách chấm không.
Người làm nghiên cứu, giáo viên tâm lý, sinh viên có thể vào thẳng trang của dự án IPIP để tải câu hỏi gốc tiếng Anh, khoá chấm, và danh sách các bản dịch. Nếu dùng bản tiếng Việt cho một nghiên cứu, nên kiểm tra lại độ tin cậy trên mẫu của chính mình và báo cáo cùng kết quả.
Về ý nghĩa rộng hơn, IPIP là một ví dụ sớm của tinh thần khoa học mở: công cụ đo lường được coi như của chung, ai cũng soi được, sửa được. Bài học đó vẫn còn giá trị khi người đọc đứng trước một trắc nghiệm bất kỳ: công cụ nào dám công khai câu hỏi và cách chấm thường đáng tin hơn công cụ giữ kín mà chỉ đưa ra lời hứa.
Câu hỏi thường gặp
IPIP là gì?
IPIP là Kho câu hỏi tính cách quốc tế, do Lewis Goldberg khởi xướng cuối thập niên 1990, gồm hàng nghìn câu hỏi đo tính cách thuộc phạm vi công cộng. Từ kho này, các nhà nghiên cứu ghép thành hàng trăm thang đo, gồm nhiều bảng hỏi Big Five phổ biến.
Trắc nghiệm IPIP có miễn phí không?
Có. Toàn bộ câu hỏi và cách chấm của IPIP thuộc phạm vi công cộng, ai cũng được dùng, dịch và chỉnh sửa mà không cần xin phép hay trả phí. Đây chính là mục đích ban đầu của dự án.
IPIP-NEO khác NEO-PI-R thế nào?
NEO-PI-R của Costa và McCrae là bảng hỏi thương mại có bản quyền. IPIP-NEO được xây từ kho IPIP để đo cùng năm nét và 30 khía cạnh nhỏ nhưng bằng câu hỏi miễn phí. Hai bộ cho điểm khá khớp nhau, dù không giống hệt.
Mini-IPIP là gì?
Mini-IPIP là bản rút gọn 20 câu, mỗi nét Big Five 4 câu, do nhóm Brent Donnellan công bố năm 2006. Nó phù hợp khi cần đo nhanh, nhưng cho bức tranh thô hơn các bản dài và không có khía cạnh nhỏ.
IPIP có bản tiếng Việt không?
Vì được dịch tự do, IPIP đã có bản dịch ở nhiều ngôn ngữ do các nhà nghiên cứu đóng góp. Với bản tiếng Việt, nên kiểm tra ai dịch và bản đó đã được thử trên người Việt chưa, vì dịch sát chữ chưa chắc giữ được nghĩa đo lường.